Karteltoezicht is even wennen

Nu marktwerking haar intrede heeft gedaan in de semi-publieke sector, controleert de NMa of de sector zich ook aan de regels van de markt houdt.

Wie wil fuseren, moet eerst langs de waakhond. En dat is even wennen voor bedrijven in de semi-publieke sector, waar ziekenhuizen, zorgverzekeraars en woningcorporaties hun werkterrein hebben.

Zij vormen samen het grote middenveld, tussen overheid en 'echte' ondernemingen. Maar ook in het maatschappelijk middenveld groeit de rol van marktwerking. En van de waker over concurrentie en markten, de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa).

Niet alleen grote overnames in het bedrijfsleven, zoals KPN's aankoop van Telfort in mobiele telefonie, of de krachtenbundeling van verzekeraars als Interpolis en Achmea, lopen over de NMa-burelen. Ook grote fusies van ziekenhuizen, zorgverzekeraars, thuiszorgbedrijven en woningcorporaties moeten eerst langs de NMa. Zorg is sinds twee jaar een prioriteit van de NMa, woningcorporaties sinds enkele weken.

Deze week kregen de woningcorporaties hun eerste fusie-alarm: de NMa onderzoekt het samengaan van twee corporaties in Eindhoven. Het is de eerste keer dat de NMa een diepgravender onderzoek doet, met als hamvraag of de keuze van huurders bij goedkopere en betaalbare woningen in de stad te veel wordt beperkt.

De twee corporaties, Woonstichting Hertog Hendrik van Lotharingen en Woningstichting SWS, reageerden verbaasd.

Maar dat is de bijna gebruikelijke publieke reactie in het maatschappelijk middenveld. Keuzevrijheid van cliënten? Dat is is toch geen element in de beoordeling van een economische machtscontratie, klaagde bestuurslid W. van der Jagt van Vizier, een Noord-Limburgse instelling voor verstandelijk gehandicapten, in het NMa kwartaalblad, toen de NMa vorig jaar de fusie met streekgenoot De Wendel kwam onderzoeken.

De NMa? Wij hebben toch al toestemming van het ministerie van Volkshuisvesting, reageerden de twee corporaties in Eindhoven deze week. Samen bezitten zij meer dan 30.000 woningen. 'De eerstvolgende concurrent is bijna drie keer zo klein', zegt de NMa ter argumentatie van het onderzoek.

Het rapport over Eindhoven komt op het moment dat woningcorporaties hun actieradius juist mogen gaan uitbreiden. Minister Dekker (VVD) van Volkshuisvesting wil de regels versoepelen die corporaties aan een specifieke stad of regio binden. Iedereen die dat wil kan landelijk gaan werken. En de grote corporaties staan te trappelen, zo blijkt uit de eerste uitkomsten van onderzoek dat adviesbureau Klantkwadraat deed bij elf grote corporaties, waaronder Portaal, Woonbron, Vestia en De Alliantie.

'In hun prioriteiten zijn zij erg expansief gericht', zegt Klantkwadraat-directeur J. Zandvoort. 'Alle woningcorporaties in dit onderzoek zijn al ontstaan uit fusies. Een van de vragen is of de bestaande krachtenbundelingen ook de eindfase zijn, of een soort interbellum, en er nog een fase volgt. De conclusie uit de gesprekken met corporaties is: dit is nog maar een interbellum.' Samen hebben de elf bij het onderzoek betrokken corporaties bijna een half miljoen woningen, dat is meer dan 20 procent van het totale bezit van 2,4 miljoen huizen van alle ruim 500 corporaties.

De schaalvergroting vloeit deels voort uit de opdracht die de samenleving geeft aan de corporaties, zegt Zandvoort. Bouwen, buurten verbeteren, de publieke ruimte vormgeven en beheren, woningen aan huurders verkopen. Kleine of grote corporaties, iedereen kampt met dezelfde opgave, of het nu Amsterdam-Slotervaart is of Den Helder. En ja, dan wordt het steeds voordeliger om groter te worden: meer ervaring, meer kennis, meer financiële kracht, betere onderhandelingsposities tegenover gemeenten en tegenover projectontwikkelaars.

Het zijn argumenten die elders in het maatschappelijk middenveld bijna één op één ook te horen zijn. In de thuiszorg bijvoorbeeld, waar enkele grote conglomeraten zijn ontstaan, zoals Sensire/Thuiszorg Groningen en Icare/Evean. De NMa heeft door actief ingrijpen verhinderd dat de conglomeraten nog groter werden.

De autoriteit heeft keuzevrijheid voor de consument bovenaan haar prioriteitenlijst staan. Dat betekent: wie wil fuseren met zijn buurman, moet met een goed verhaal komen, anders mag het niet, of onder specifieke, strikte voorwaarden.

In het onderhandelingsspel van geven en nemen laat de NMa dat doorgaans wel blijken, en dan kunnen de fusiepartners hun conclusies trekken. Zo ging een grote fusie van thuiszorgbedrijven in Oost- en Noord-Nederland twee jaar geleden niet door. En de eerder genoemde fusie van Vizier en De Wendel kon wel doorgaan, doordat een nieuwkomer zich meldde in de regionale gehandicaptenzorg: toch keuzevrijheid. En de vanzelfsprekende vraagtekens bij de 'buurmanfusies' betekenen dat de NMa het samengaan van ziekenhuizen altijd wil toetsen. Want ziekenhuizen willen wegens kostenvoordelen tot nu toe juist alleen maar met de buurman fuseren.

Directeur Zandvoort van Klantkwadraat verwacht dat de woningcorporaties hun eigen fusiekansen zullen vinden: fusies 'op bovenregionaal niveau'. Bijvoorbeeld: een corporatie uit het midden van het land zoals Portaal met Woonbron uit Rotterdam. Lokaal blijft in dat geval voor huurders genoeg keuzevrijheid, maar als zoiets gebeurt heeft Nederland wel een landelijke corporatie met meer dan 100.000 huurwoningen.