Het foute pak van Mulisch

Niets gaat zo snel als de moderne rel. Ruim twee weken geleden bleek op de beurs Vers voor de Pers dat journalist Dick Verkijk op het punt stond een boekje te publiceren waarin werd beweerd dat de schrijver Harry Mulisch begin jaren veertig lid zou zijn geweest van de Jeugdstorm, de jongerenorganisatie van de NSB. Binnen twee dagen was het verhaal met nagenoeg algemene stemmen als “zwak' terzijde geschoven, ruim een week voordat het boek überhaupt in de winkel lag.

Is Verkijks verhaal inderdaad zwak? De kern van zijn bewijsvoering is een tweetal verklaringen van leeftijdsgenoten van Mulisch die hem begin jaren veertig in een uniform van de Jeugdstorm in Haarlem hebben gezien. Bovendien heeft hij twee verklaringen van anderen die hoorden dat er in voormalige Jeugdstorm-kringen weleens getwijfeld werd aan het beeld dat Mulisch in zijn latere werk van zijn oorlogstijd gaf.

Verkijk voegt daar zelf een lezing van enkele fragmenten uit (deels) autobiografisch werk van Mulisch aan toe. Daarin vindt hij aanwijzingen als dat Mulisch wel eens geschreven heeft over de bejegening van kinderen in een Jeugdstorm-pakje en dat de gedachten die hij zichzelf in Mijn getijdenboek toeschrijft niet plausibel zijn voor een jongeman die zichzelf beschouwt als “fel anti-nazi'. Die analyses lopen stuk op het feit dat Verkijk zich onvoldoende realiseert hoezeer autobiografieën mede worden beïnvloed door de inzichten die een schrijver in zijn latere leven heeft opgedaan. Het boek besluit met een zeer inzichtelijk verslag van de rondgang die Verkijk met zijn tekst maakte langs de kastjes en muren van verschillende media.

Als je Harry Mulisch. “Fel Anti-Nazi'. Vanaf wanneer? uitgelezen hebt, moet je erkennen dat het mogelijk is dat Mulisch lid is geweest van de Jeugdstorm. Het vervelende voor Verkijk is dat die mogelijkheid er in de geschiedwetenschap niet toe doet. De waarschijnlijkheid van zijn beweringen wordt ernstig aangetast door de jonge leeftijd van de getuigen (kinderen in de jaren veertig) en het feit dat ze ruim een halve eeuw hebben gezwegen. Verkijks poging hun betrouwbaarheid te staven door te zeggen dat een buurkind in Jeugdstorm-outfit iets was dat je nooit meer vergat, overtuigt niet echt. Een tweede probleem is dat er nog een verschil is tussen een getuige die iemand op straat heeft zien lopen en iemand die met Mulisch zelf lid is geweest van de Jeugdstorm. Zo'n getuige heeft Verkijk kennelijk niet kunnen vinden.

Verkijks pamflet wekt de indruk dat een plotselinge ontdekking met de onderzoeker op de loop is gegaan. Zijn verhaal lijkt bonafide, maar overtuigt niet. Daarmee is het boekje ideaal voer voor propedeuse-studenten geschiedenis.

Dick Verkijk: Harry Mulisch: “Fel Anti-Nazi'. Vanaf wanneer? Aspekt, 72 blz. euro 9,95