De koningin en de badjuffrouw

Twee toneelstukken over koningin Juliana en Greet Hofmans laten de vorstin zien als een moderne vrouw en ontkrachten de mythe dat Hofmans een Raspoetin aan het Nederlandse hof was.

Zelf ging Juliana ook graag naar toneel. Zo zag ze ooit Shakespeares Koning Lear in de Speeldoos in Baarn. Het raakte haar diep, zij herkende zich in de Lear: zo'n eenzame, van zijn macht beroofde koning, en zijn familie maar pogingen doen om zijn hofhouding te verbannen en hem als krankzinnige af te schrijven. “Het loopt toch wel goed af?“ vroeg ze in de pauze aan de theaterdirecteur. “Zal ik toch maar koffie voor u halen?,“ was het antwoord.

Over haar moeder en dochter zijn al enkele drama's geschreven, maar Juliana (1909-2004) was tot nu toe nog niet zelf het middelpunt van een toneelstuk. Terwijl zij toch voor de zwaarste crisis in de geschiedenis van de monarchie heeft gezorgd, geknipt voor een film of toneelstuk: De Greet Hofmans Affaire. Nu komen er twee toneelstukken tegelijk die zijn gewijd aan de affaire: Juliana van Ger Thijs gaat op Koninginnedag in première. En op 6 februari is de première van Juliana's Derde Weg door Theatergroep De Kern. Beide beloven een nieuwe kijk op de zaak. Beide betekenen eerherstel voor Juliana en voor haar geestelijk raadsvrouw Greet Hofmans.

Zaterdagochtend heeft de cast van Juliana zich in Amsterdam verzameld voor een lezing van de tweede versie van het stuk. Jaap Spijkers speelt prins Bernhard, Marisa van Eyle Greet Hofmans, Dick van Duyn oud-premier Beel, maar soms wordt zijn personage samengevoegd met oud-premier Drees of moet hij invallen als minnares van Bernhard of als diens paard. Renée Soutendijk doet de koningin. Schrijver Ger Thijs, die de sessie leidt, zegt na afloop: “In mijn hoofd krijgt Juliana steeds meer de trekken van Renée Soutendijk, sterk en kwetsbaar, de good girl die ook iets wanhopigs heeft.“

Het toneelstuk van Thijs draait om de onbeantwoorde liefde. Juliana houdt van Bernhard, maar Bernhard zegt ijskoud: “Ik zit hier om de centen, om de auto's en de vliegtuigen. Niet om jou.“ Hofmans houdt van Juliana, maar Juliana niet van haar. Althans, niet op die manier. En Bernhard is jaloers op de innige relatie van Juliana met Hofmans.

Terwijl Juliana de Derde Weg insloeg, bleef Bernhard zijn derde been volgen. Want hoewel de echte Bernhard benadrukte dat zijn vrouw heel ruimdenkend was over zijn vele minnaressen en buitenechtelijke kinderen, in de toneelstukken is dit wel degelijk een belangrijk onderdeel van de huwelijkscrisis. In de meest dramatische scène van Thijs' stuk onthult Bernhard in een ruzie met Juliana dat hun romantische eerste ontmoeting in de jaren dertig tijdens de wintersport, geen toeval was. Dat de hofhouding deze zorgvuldig had gepland: “Ze wil romantiek, zeiden ze. Nou dan krijgt ze romantiek. Wat geef je een prinses die dwarsligt? Juist geen prins op een wit paard. Een wat haveloze bon vivant die - dat dan weer wel - haar zwellende enkeltje in de hand neemt als de prins van Sneeuwwitje haar voetje.“ Juliana is verbijsterd: “Niets deugt, niets is onschuldig, lief, naïef in mijn leven. () In die zee van conventies en plichten is door een godstoeval één ding per ongeluk gebeurd en per ongeluk goed gekomen: jij en ik. En dat was doorgestoken kaart?“ Bernhard heeft haar laatste mooie herinnering vernietigd, vanaf hier kan het alleen maar bergafwaarts gaan.

De Oranjes zijn de laatste jaren goed bedeeld met toneelstukken: Wilhelmina: Je maintiendrai natuurlijk, en de geruchtmakende stukken van de Amsterdamse amateurgroep Toetssteen Emily of het geheim van Huis ten Bosch en Landgenoten: Beatrix spreekt, die beide de toorn van de regering opriepen. In 1988 maakte die groep reeds een stuk over Greet Hofmans. Ze passen in de trend van toneelstukken over beroemdheden uit de hedendaagse geschiedenis: Maria Callas, Annie M.G. Schmidt, Niels Bohr.

Alleen Allard van der Scheer ziet het biografische toneelstuk in een ouder kader: “De magie van het toneel is altijd geweest om een levend beeld van de werkelijkheid te geven, dat deed Shakespeare ook in zijn koningsdrama's.“

De versie van Thijs speelt zich af in een wachtkamer van het hiernamaals: “Dat gaf me meer vrijheid om de personages commentaar te laten geven en ze sprongen in de tijd te laten maken. Toen ik mijn eerste versie schreef, leefde de prins nog. Toen had ik van het stuk een koortsdroom van de prins gemaakt, hij droomde dat hij dood was. Maar in december deed hij ons het plezier om daadwerkelijk te sterven. Nu speelt het zich af op de avond na zijn dood.“

Bowlingbaan

Zaterdagavond. Paleis Soestdijk is in duisternis gehuld. Hier en daar een flauw buitenlichtje. Sinds de laatste bewoners stierven, staat het leeg. Binnen schijnt het er armoedig uit te zien, alsof er sinds 1956 geen nieuw lampje meer is opgehangen. Om het paleis heen, rechtsaf de Koningsweg op en dan de eerste stoplichten links, ligt het theater van Soest, tevens bibliotheek en bowlingbaan. Vanavond speelt toneelgroep De Kern hier een try out van Juliana's Derde Weg. Het toneel is klein, het decor - een vervallen paleisdeur en een galerij met afgeknotte zuilen - past net. Ineke ter Heege komt op als de oude koningin. De oudere Soestenaren mompelen verrast: precies hun geliefde dorpsgenoot. Juliana legt uit wat ze komt doen: “Ze zeiden: de prins heeft al in de Volkskrant mogen spreken, dus als wij u nu de kans geven uw kant van het verhaal te vertellen, hoeven we niet te wachten op [Oranje-historicus] Cees Fasseur.“

Liefde is hier ook landsbelang. Als ieder koningsdrama ontleent de Hofmans-affaire haar aantrekkingskracht aan het perfect samenvallen van het persoonlijke met het politieke. Dat wat zich in de familie afspeelt, heeft grote gevolgen voor het land. Daardoor kon een ordinaire echtelijke ruzie uitgroeien tot een nationale crisis. Of zoals premier Beel in Juliana vermanend tegen de koningin zegt: “U bent geen mens, u bent een land.“ Hoewel de echte Bernhard ontkent dat het een rol speelde, worden in beide toneelstukken de politieke tegenstellingen binnen het koninklijk paar als belangrijke reden genoemd voor de verwijdering. Bernhard was een vurig aanhanger van de NAVO. Juliana droeg in het openbaar haar pacifistische denkbeelden uit.

De Kern is gespecialiseerd in biografische toneelstukken. Eerder portretteerde de groep een Oranje in Koning Willem I of het verlies van België. Ineke ter Heege heeft het stuk samen met regisseur Jan-Jaap Jansen geschreven: “De meeste mensen kennen alleen maar de versie van Bernhard, die er groot belang bij had om Hofmans te verketteren en zelf buiten schot te blijven.“ Jansen: “Juliana's Derde Weg past in een lange lijn toneelstukken over sterke vrouwen die veronachtzaamd zijn door de geschiedenis: Belle van Zuylen, Hildegard von Bingen, George Sand.“

Toen Juliana twee jaar geleden overleed, ergerden Jansen en Ter Heege zich aan het beeld van haar dat werd neergezet. Ter Heege: “Weer werd ze geportretteerd als een lief, zweverig omaatje. Journalist René Zwaap heeft daar toen tegen geageerd in De Groene Amsterdammer. Doelend op haar linkse denkbeelden, schreef hij: “In wezen was zij natuurlijk de ultieme hippiekoningin.' Dat heeft ons geïnspireerd tot dit toneelstuk, waarin we Juliana neerzetten als een strijdbare pacifiste, een intelligente, rebelse vrouw die met haar denkbeelden ver voor de troepen uit loopt. Geen wereldvreemd mens dus, maar iemand die heel goed doorheeft wat er gaande is.“

Schurkenrol

Ger Thijs is niet per se uit op eerherstel van Juliana, hoewel ook bij hem Bernhard vooral de schurkenrol heeft: “Hij is the man you love to hate. Bij mij is het een soort Cary Grant geworden, die de geestige oneliners krijgt, die de cabareteske kant van de voorstelling voor zijn rekening neemt. Aanvankelijk vond ik Bernhard wel een charmante klootzak, maar na het lezen van zijn postume interview in de Volkskrant dacht ik: je bent geen charmánte klootzak, je bent een gewóne klootzak.“

Veel sympathie voor Juliana heeft Thijs echter niet. Waar in Juliana's Derde Weg de koningin wijs en redelijk blijft, laat Thijs haar ook een hysterische bui krijgen, en hij laat haar radicaliseren. Thijs: “Wat me vooral verbaasde, is dat de politiek zoveel geduld heeft gehad met dat stelletje. De Oranjes kunnen in dit land alles maken. Juliana was een leuke koningin omdat ze onberekenbaar was. Maar haar veelgeroemde drang om “gewoon' te zijn vind ik potsierlijk. Ze is toch vooral een verwend en wereldvreemd prinsesje gebleven. Begaan met het wereldleed? Vast wel. Maar die wereld moest wel eerst naar haar smaak worden ingericht. In Afrika moesten de negermeisjes die voor haar dansten eerst een bh'tje aantrekken.“

De toneelschrijvers betreden definitief het terrein van de fictie als ze moeten duiden hoe Bernhard en Juliana uit deze crisis zijn gekomen. Dit raadsel is bij Thijs de motor van het stuk: “Voor Juliana is het moment van die omslag een gat in haar geheugen. Zij heeft in de wachtkamer van de hemel op Bernhard gewacht omdat ze eindelijk wil weten wat er precies gebeurd is. Het hele toneelstuk is een reconstructie van de zaak om daar antwoord op te geven.“ De meest speculatieve theorie die Thijs in zijn stuk gebruikt is dat Juliana gedwongen is opgenomen in een psychiatrische kliniek en daar gedwee is gemaakt met shocktherapie. In Juliana's Derde Weg neemt Juliana het initiatief. Ze dwingt bij premier Drees af dat ze voortaan kan doen wat ze zelf wil, zolang ze het maar in het verborgene doet. Ter Heege: “Ook na de Hofmans-affaire is Juliana doorgegaan met het steunen van zaken die zij belangrijk vond, zoals het steunen van de linkse Tanzaniaanse dictator Nyerere en de Amerikaanse burgerrechten-activist Martin Luther King.“ Officieel hebben Hofmans en Juliana elkaar nooit meer gezien. In Juliana's Derde Weg - en waarschijnlijk ook in werkelijkheid - zijn ze elkaar gewoon elders blijven ontmoeten.“

Volgens de nieuwste historische inzichten betekenen de toneelstukken eerherstel voor Hofmans. Nee, ze was niet de “Raspoetin van Soestdijk' die de koningin in haar ban had, zoals Bernhard wil doen geloven. Juliana was te eigenwijs om zich klakkeloos te laten beïnvloeden, betogen zowel Thijs als Ter Heege en Jansen. Ook zeggen ze dat Hofmans niets van politiek wist. De esoterische interesse van Juliana komt niet van Hofmans, maar zit al langer in de familie. Jansen en Ter Heege hebben zich laten adviseren door een neef van Hofmans. Volgens hem was Hofmans geen gebedsgenezer en handoplegger, zoals ze meestal wordt genoemd. Haar consulten leken meer op die van een psycholoog. “Ze wees haar patiënten op psychische pijnpunten en probeerde ze met hun lot te verzoenen.“

In de toneelstukken draait het vooral om het onmogelijke huwelijk tussen Juliana en Bernhard. Hofmans is slechts een bijfiguur, een héle goede vriendin van Juliana die dient als zondebok, maar verder geen kwaad kan. Wellicht is dit bedoeld als eerherstel, maar Hofmans verliest er ook enige eer bij. Als onbeduidende volksvrouw opklimmen tot topadviseur van de machtigste in het land is immers een loopbaan die ontzag afdwingt. Thijs: “Ze had wel degelijk Raspoetinachtige trekjes. Wat wil je, het was een eenvoudige zweminstructrice die een geweldig talent bij zichzelf ontdekte, wier stille machtsverlangen opeens volledig werd bevredigd. Ach ja, een badjuffrouw. Zo zie ik haar ook voor me: zittend aan de rand van een sportfondsenbad.“

“Juliana'. Tournee 15 april t/m 10 juni. Inl. 0900-9203 of www.bostheaterproducties.nl

'Juliana's Derde Weg'. Tournee t/m 26 mei. Inl. (020) 6129336 of www.theatergroepdekern.nl.

'Juliana'. Tournee 15 april t/m 10 juni. Inl. 0900-9203 of www.bostheaterproducties.nl