Rustig in woelige tijden

Supermarktconcern Laurus valt dus uiteen. Het was van meet af aan een samenraapsel van diverse bedrijven en formules zonder veel interne samenhang. Een ambitieus, moedig en achteraf overmoedig management heeft ooit geprobeerd het geheel onder één Konmar-noemer te brengen, maar dat mislukte. Er ging zo veel geld in zitten dat de formule zich uit de markt prijsde. Er is later nog veel meer geld in Laurus gepompt, maar niets mocht baten.

Het doet me denken aan een intrigerend boekje dat ik laatst in handen kreeg, Open Huis, door Carel van Heugten. Het gaat over chaostheorie in organisaties, of minder populair gezegd: non-lineaire systeemdynamica.

Systemen kennen vier onderscheiden fasen, zegt Van Heugten. Stabiliteit of stabiele groei, onbalans, chaos en uitdoving. De eerste fase kennen we allemaal, het is de sfeer waarin we zijn opgegroeid en die we zo vanzelfsprekend vinden als de lucht die we ademen.

Dit is de fase van de voorspelbare processen. Meer gas geven betekent meer snelheid; harder werken geeft meer resultaat. In organisatietermen: meer investeren betekent meer capaciteit; meer planning en controle betekent meer beheersing en minder risico. Meer input betekent meer output. Binnen het grote gebied van de non-lineariteit is dit een oase van lineair gedrag.

Dat klopt tot een bepaald punt, waar het gedrag van een systeem plotseling verandert. Stabiliteit gaat ineens over in onbalans. Daar wordt het als de oude Moulinex-slacentrifuge die wij nog steeds in huis hebben. Als je daaraan begint te draaien als de sla niet netjes verdeeld in het mandje ligt, krijg je veel gebonk maar de snelheid komt er niet in. Harder draaien betekent dan meer lawaai en slijtage, maar geen droge sla.

Het verraderlijke is, zegt Van Heugten, dat al onze reflexen zijn geconditioneerd op een lineaire werkelijkheid waarin meer energie meer resultaat oplevert, terwijl grote delen van het leven allang in de fase van onbalans zitten. We hebben het alleen niet door. Wij blijven energie toevoeren, of geld of regels of controlemechanismen, omdat we hebben geleerd dat het dan beter gaat. Maar we verergeren de onbalans.

Stabiliteit is de wereld waarin grote en complexe organisaties met veel succes kunnen werken. Met onbalans omgaan kunnen ze niet; het zijn andere die daarin gedijen. Onbalans is de wereld van de splitsingen en de spalten. Eenheid wordt tweespalt, tweespalt wordt vierspalt en meerspalt.

Hier is groot en degelijk in het nadeel; de behendigen en wendbaren winnen de wedstrijd. Onbalans-surfers noemt Van Heugten ze: advocaten, vastgoedhandelaren, conflictgeoriënteerde toezichthouders. Zo zijn er niet alleen verliezers maar ook winnaars.

Maar de risico's nemen toe. Want als we doorgaan met energie toevoeren, kan onbalans zomaar omklappen naar de volgende fase, die van chaos. Alle saamhorigheid verdwijnt, het is de wereld van allen tegen allen. In deze chaos zijn er eilandjes van orde, maar het is geen gezellige orde. Het is de orde van de straatbende, van Al-Qaeda, van de SA, waar totalitaire leiders aan het hoofd staan van blind gehoorzamende volgelingen. Het is de orde van het kankergezwel: heel effectief voor hun eigen beperkte doelen, maar dodelijk voor het geheel. Energie die je aan een chaotisch systeem toevoegt, komt alleen ten goede aan de ordelijke gezwellen. Het geheel heeft er niets aan, en komt uiteindelijk terecht in de fase van uitdoving. Zeg maar dood.

Het is verschrikkelijk belangrijk te weten in welke fase een systeem verkeert. Dat bepaalt of het zinvol is energie toe te voegen, of juist schadelijk. Als de slacentrifuge schokt en bonkt, moet ik niet dom doordraaien. Stoppen, deksel eraf, sla opnieuw in het mandje verdelen, deksel er terug op en opnieuw beginnen.

Grote delen van de maatschappij verkeren in onbalans, maar ministers en andere bestuurders blijven maatregelen bedenken en regels geven. We zijn al zo opgewonden maar we draaien de veer nog een slagje verder op. Die springt straks. In het verkeer zijn het de gehaaste bumperklevers die met hun gas geven en afremmen de file veroorzaken waarvan juist zij het meest last hebben. Rustig aan is het parool, gas terugnemen, afstand houden, afkoelen.

Een bedrijf als KPN stond een paar jaar geleden aan de rand van de afgrond. Met uiterst strakke planning en control heeft het de kosten teruggebracht tot een niveau dat geen enkele Europese concurrent evenaart. Nu staat het voor de uitdaging, opnieuw groei te laten ontstaan in een wereld van onbalans. Dan werken planning en control niet. Het bedrijf kiest bewust voor de koele benadering. Niet de opdracht maar de vraag, aan elke medewerker: wat ga jij doen om dit bedrijf verder te helpen? Is het toeval dat de relatie met de Opta, die jarenlang uiterst ruzieachtig is geweest, kalmer lijkt te worden? En dat ik als klant al een paar keer het genoegen heb beleefd, een rustige, competente en probleemoplossende callcenter-medewerker aan de lijn te krijgen?

De NS heeft aangekondigd dat het bedrijf zijn dienstregeling gaat vereenvoudigen en uitdunnen, om meer mensen te kunnen vervoeren. Het bedrijf is natuurlijk bij voorbaat, met enorme investeringen en met een netwerk waarin alles met alles samenhangt, een complex beest dat eigenlijk alleen in stabiliteit floreert. Maar de vervoersvraag neemt toe. Het spoorwegnet is in onbalans, op de grens van chaos, en verantwoordelijke ministers en reizigersorganisaties zijn opgewonden en verhit. Er wordt meer ambitie geëist, strakkere planning, kortere overstaptijden.

Dat zou in een stabiele omgeving de normale en juiste respons zijn. In de werkelijkheid van onbalans zou het hele systeem verder in de richting van chaos afglijden.

Het klinkt paradoxaal, maar in een non-lineair systeem is er een goede kans dat het gaat lukken om met minder druk en minder druktemakerij toch een betere prestatie neer te zetten.

'Saevis tranquillus in Undis' was de lijfspreuk van Willem de Zwijger - kalm in de woeste golven. Hij leefde in wankele tijden, maar juist met zijn kalmte heeft hij veel bereikt. Hij werd de grondlegger van wat nu Nederland is.

Het werkte toen. Goede kans dat het ook in de onbalans van vandaag werkt.