Problemen rond proces-Saddam

De nieuwe president van het tribunaal dat Saddam Hussein berecht hanteert een harde lijn jegens verdachten en verdedigers. Op zijn handelwijze is wel wat af te dingen.

Rotterdam, 1 febr. - Na zes volle zittingsdagen in drie maanden tijd is de berechting van Saddam Hussein en zeven naaste medewerkers vandaag hervat na een driedubbele crisis: de voorzittende rechter is afgetreden, de nieuwe voorzitter heeft zondag op zijn eerste dag Saddam, diens halfbroer en een advocaat laten verwijderen en de hele verdediging is de rechtszaal uitgelopen.

Formeel is er weinig aan de hand, zo wordt verzekerd. Het statuut van het Iraakse Speciale Tribunaal (IST) bevat een voorziening voor het geval een rechter ontslag neemt. De reden waarom de eerste president van de rechtbank, Rizgar Amin, opstapte is echter verontrustend. Hij had genoeg van de kritiek uit politieke hoek op de slappe manier waarop hij de zaak zou leiden en met name de ruimte die hij Saddam zou hebben gegeven om de rechtszaal te gebruiken als politiek platform.

Het politieke karakter van de kritiek maakt dat het aftreden van Amin niet valt af te doen als een “puur persoonlijke aangelegenheid“, zoals is gezegd. “Kunt u zich voorstellen dat de voorzittende rechter midden in een zaak met grote attentiewaarde in de VS of Europa opstapt?“, vroeg de mensenrechtenexpert William A. Schabag op de Amerikaanse weblog www.law.case.edu/saddamtrial/.

Het aftreden van Amin heeft een weerslag op de onafhankelijkheid van het IST, zeker toen er ook politieke bezwaren bleken te bestaan tegen zijn beoogde opvolger en een derde voorzittende rechter moest aantreden. Er wordt, ook in Nederland, wel gezegd dat rechterlijke onafhankelijkheid primair iets is van het gerecht als instituut en niet te individualistisch moet worden opgevat. Het ontslag van Amin illustreert hoe gevaarlijk deze redenering is.

Men moet zich niet verkijken op het theater van Saddam. In vijf procesdagen is de tenlastelegging met betrekking tot de represailles voor een aanslag op Saddam die in 1982 140 shi'ieten in Dujail het leven kostte, voorgedragen. Er zijn meer dan tien getuigen gehoord. “Voor een Amerikaanse zaak zou dat geen slechte productie zijn“, merkte een Amerikaanse deelnemer aan het internetdebat op.

De politieke tirades van Saddam c.s. zijn bovendien niet erg relevant voor de juridische merites van de aanklacht over Dujail. En uiteindelijk zijn díe beslissend voor het oordeel van de rechter. De gezaghebbende volkenrechtsgeleerde M. Cheriff Bassiouni zei dan ook dat het beter is Saddam even te laten voortrazen, zodat de mensen door zijn vertoning heen gaan kijken, dan een voorzittende rechter te hebben die hem probeert af te kappen en zo van de bullebak een slachtoffer helpt te maken. Dat zou het beste bewijs zijn dat het IST volwassen is.

De nieuwe voorzitter, Abdel-Rahman, heeft zondag echter direct de harde lijn gekozen met als resultaat dat Saddam uit de rechtszaal werd verwijderd. Ook bij de VN-tribunalen voor Joegoslavië en Rwanda, die als voorbeeld kunnen dienen, is het mogelijk een aangeklaagde te verwijderen. Maar dan toch alleen bij “substantiële en aanhoudende obstructie“, blijkt uit een recent boek van de Utrechtse hoogleraar en advocaat Geert-Jan Knoops over theorie en praktijk van internationale strafprocessen. Na enkele zittingsdagen is dat wel een snelle conclusie.

Abdel-Rahman heeft de druk op het proces nog verder verhoogd door de verdedigers van Saddam die uit protest de zaal verlieten toe te voegen dat zij niet meer terug hoefden te komen. Ook dat is een ernstige ingreep gezien het internationaal erkende recht van iedere verdachte zichzelf te verdedigen of door raadslieden van zijn keuze. Een ploeg door het IST toegevoegde raadslieden stond al klaar.

De VN-tribunalen laten het inzetten van standby raadslieden toe. Maar zij sluiten nadrukkelijk niet uit dat de aangeklaagde zich ook dan blijft voorzien van eigen adviseurs. Hoe dat verder moet als het IST op de nu gekozen weg voorgaat is een open vraag. De toegevoegde raadslieden zaten er volgens de New York Times zondag drie uur zwijgend bij terwijl het proces buiten aanwezigheid van Saddam en zijn halfbroer doorging.

Er is iets voor te zeggen om de berechting te verplaatsen naar een ander land, als dat zou kunnen, verzuchtte professor George Garraway (voormalig lid van de Britse militair-juridische dienst) vorige maand op de BBC. Hij was betrokken bij het ontwerp van het statuut van het IST. De ontwerpers zijn “misschien een beetje te optimistisch“ geweest over het klimaat van dit zo gewichtige proces, wilde hij achteraf wel toegeven. Hij sloot niet uit dat het verkeerd zou uitpakken.