“Het is barok, het is hartstocht'

Hans Heijnen filmde de katholieke rituelen in Sittard. ,,Deze film wordt gedragen door nostalgie.“

In het hart van Hans Heijnens documentaire Heilige Rosa wordt aandachtig een verkleedpartij gevolgd. Filmmaker Heijnen zat zich, zegt hij, samen met cameraman Erik van Empel, inderdaad ,,te verlekkeren“, toen ze vastlegden hoe de pastoor, de kapelaan, de acolieten (volwassen misdienaars) en de misdienaartjes zich hulden in hun liturgische gewaden. Dat is te proeven. Zelden zie je mannen zich, groepsgewijs, zo serieus en met zoveel gusto kostumeren. In zacht licht zien we plooien mooi vallen en schouderstukken geschikt worden. Traag worden mantels om schouders geslagen, vingers glijden over het zware witte linnen van de superplie.

Heijnen, die zich herinnert hoe hij als misdienaar kon vlassen op bepaalde items uit de kerkelijke garderobekast: ,,De katholieke kerk heeft veel op met uiterlijkheden. Door de esthetiek raak je in hoger sferen en kom je in contact met God. Het is barok, het is hartstocht, het is show, het is theater. Een genot voor de filmer.“

Heijnen maakte Heilige Rosa in Sittard, de Limburgse plaats waar hij zelf vandaan komt, waar hij werd gedoopt en waar hij als twaalfjarige besloot dat hij niet langer meer naar de kerk zou gaan. De kracht van de film ligt in Heijnens persoonlijke aanpak. Hij kent de stad en veel van de mensen die hij filmt, en toch is hij nieuwsgierig. ,,Juist als je met iets vertrouwd bent, ken je het toch niet, is mijn ervaring. Religie intrigeert me, vooral de mensen die zich er nog mee bezighouden. Het licht, de bestudeerde bewegingen, de zang, de wierook, de kleding, het streelt de zintuigen en het herinnert me aan vroeger. Maar toen was het normaal, deed ik mee en ik keek niet. Nu kijk ik wel.“

In zijn film vraagt Heijnen zich af of er van het katholieke geloof meer over is dan de uiterlijke vormen. Hij filmt een eerste communieviering met aandoenlijke kindertjes verkleed als bruidjes en bruidegommetjes - de kerk zit vol met trotse familieleden. Hij filmt een doordeweekse mis en de banken zijn leeg, op een klein aantal bejaarde vrouwen na.

Heijnen voert een bejaarde missionaris op die er oprecht mee zit dat ongelovigen geestelijk “zo arm' zijn. Een middelbare acoliet vertrouwt hem toe dat hij niet meer biecht en niet meer bidt, maar wel prijs blijft stellen op een vast geloof. Maar daar denkt hij dan bewust niet over na.

Een 29-jarige kapelaan en een non van achter in de dertig zijn strijdbaar, van twijfel aan hun roeping willen ze niet weten. Heijnen: ,,De jonge generatie is conservatiever dan de oude. Ze moeten wel. Zij kozen voor een leven dat weinig meer voor de hand ligt en ze hebben zich moeten verdedigen. Dat maakt hen fanatiek.“

De jonge kapelaan draagt steevast zijn klassieke zwarte mantel. Hij speelt zijn rol in en om de kerk met verve. Op een vergadering met de deken zien we hem intrigeren als een gewiekste manager. De non interesseert mogelijke kloosterlingen via internet en zet de theatrale technieken die ze opdeed als conservatoriumstudente in om ze te overtuigen: “Jesus, I'm here! Jesus, I'm coming!' Jezus Christus is in haar kantoor aanwezig op een levensgrote poster, en ze verkoopt hem, inderdaad, als een superster, aanbeden zoals je zulke sterren aanbidt.

De niet-katholiek die Heilige Rosa bekijkt, ziet een vreemde wereld, die is geportretteerd als een exotische uitheemse stam. Heijnen kan zich in die indruk vinden. ,,Jezus doet rare dingen - de non zegt het en ik zie het.“ Hij is, stelt hij vast, de gids in een wereld die gedoemd is te verdwijnen. ,,Deze film wordt ook gedragen door nostalgie. Ik vind het mooi dat in Sittard de katholieke rituelen nog bestaan zoals ik ze heb meegemaakt. Maar ik kan niet verhullen dat er eigenlijk geen plaats meer voor is. Omdat ik geen titel kon verzinnen, heet deze film de Heilige Rosa. Zij is Sittards beschermheilige, dat weet ze. Bij haar processie, in augustus, is het altijd mooi weer. Ze heeft de stad al eens van de pest gered. Ze kan weer aan de slag.“

Vanavond, NPS, Ned. 3, 20.25 uur: Dokwerk: “Heilige Rosa'.