Zeg maar

Partij, persoon of product? In alle herrie over het interview met Opzij waarin minister Pechtold afgeeft op het politieke bedrijf, is het zinnetje verloren gegaan waarin zijn eigen opvatting over dat bedrijf het scherpst naar voren komt: 'Je bent tenslotte ook een politicus die zichzelf moet verkopen. Het product Pechtold, zeg maar.'

Een serieuzere methode van branding, zichzelf als merk in de markt zetten, heeft PvdA-leider Wouter Bos beproefd in zijn boekje Dit land kan zoveel beter. Daarin komt hij naar voren als een man met wie iedereen het wel mee zal kunnen vinden. Het oogt sympathiek als iemand die premier wil worden zich even netjes voorstelt. Toch was de kritiek erop niet mals. Over het autobiografische deel, waarin afkomst, opleiding en carrière van Bos gladjes de revue passeren, schreven de critici dat je er niet veel wijzer van wordt. Had men dan soms een hartverscheurende persoonlijke tragedie of slaapkamergeheimen verwacht?

Van een andere orde was de kritiek op het tweede, meer politieke, deel: van alles wat, Bos wil noch politiek correct noch incorrect zijn, en alle opties openhouden. Een windvaan? Of een Hamlet - de held die nog aarzelt en weifelt?

Dan het meest gehoorde verwijt: Bos komt niet met oplossingen of voorstellen. Dit bezwaar is nauwelijks fair. Natuurlijk heeft hij geen verkiezingsprogramma geschreven. Die pretentie had hij ook niet. Zelfs in een tijdperk waarin de persoon of het product centraal staan in verkiezingscampagnes, is het vaststellen van een programma nog altijd de taak van de politieke partij.

Goed boekje dus, in mijn ogen? Nou nee. Niet het ontbreken van opsommingen van beleidsvoorstellen of maatregelen maakt Dit land kan zoveel beter tot een teleurstellend geschrift, maar het ontbreken van een samenhangend maatschappijbeeld, een richting, een enigszins omlijnde stellingname.

In een interview met deze krant zei Bos onlangs dat het niet om ideeën draait, maar om beeldvorming. 'In 2002 was ik in een buurthuis in Crooswijk in Rotterdam. Een man vertelde me dat hij Fortuyn stemde omdat die had begrepen welke problemen er waren in de buurt. Dit heeft de manier waarop ik tegen politiek aankijk sterk beïnvloed. Het ging bij de massale steun voor Fortuyn niet zozeer om de ideeën die hij had. Het ging erom dat mensen het gevoel kregen dat er naar hen werd geluisterd.'

Luisteren naar de mensen, dat moet natuurlijk, maar een boek schrijft iemand in de hoop dat de mensen luisteren naar hem. Mensen zeggen tegenstrijdige dingen die niet allemaal tegelijk waar kunnen zijn. Het is wel mogelijk naar alle mensen te luisteren - of proberen hun dat gevoel te geven - maar het is onmogelijk iedereen tevreden te stellen. You can't please them all.

Typerend is hoe Bos goochelt met het 'product solidariteit', zeg maar. Daar is hij uiteraard voor. Je kunt er niet tegen zijn zonder de geschiedenis van de PvdA of zelfs haar bestaansrecht te verloochenen. Maar tegelijk wil Bos gezegd hebben dat wat hem betreft het hemd nader is dan de rok. Groepsdenken en groepsegoïsme moeten ook bediend worden. Hoe vindt Bos het midden tussen hemd en rok?

Daarvoor neemt hij om te beginnen zijn toevlucht tot een pleonasme. 'Ook saamhorigheid speelde een rol bij de totstandkoming van solidariteit. En speelt een rol.' Nu zijn deze woorden, saamhorigheid en solidariteit, volgens Van Dale synoniem. Hij had ook kunnen schrijven: 'ook solidariteit speelde een rol bij de totstandkoming van saamhorigheid'. Maar dan gaat hij verder: 'Waarom maakt de brand in Volendam zoveel meer indruk dan de brand op Schiphol? Of we het nu leuk vinden of niet, zelfs bij solidariteit is het hemd nader dan de rok. We nemen gemakkelijker verantwoordelijkheid voor het lot van mensen die we kennen, die we begrijpen, of met wie we ons anderszins verwant voelen, dan voor mensen waar we weinig mee hebben.'

Persoonlijk kende ik geen enkel slachtoffer van de brand in Volendam. En ook van de doden in het detentiecentrum op Schiphol kende ik niemand. Volgens het criterium van de PvdA-leider zouden we (dus ook ik) met de tweede groep slachtoffers 'minder hebben' dan met de eerste. Dat is ten eerste niet waar en ten tweede niet van belang. Van belang is dat het op Schiphol mensen betrof die in de macht van de overheid waren en jegens wie de overheid een zorgplicht had. Maar wat zegt Bos, luisterend naar 'de mensen'? Met Volendammers zijn wij nu eenmaal meer solidair dan met vreemdelingen. En passant legitimeert hij zo het aanblijven van de politiek verantwoordelijke ministers, Verdonk en Donner: niemand 'had iets' met die slachtoffers dus is het logisch dat men zich daarover minder druk maakte. Weerzinwekkend.

Ook als het waar zou zijn, heeft het niets van doen met solidariteit. Die beperkt zich niet tot verwanten, vrienden, bekenden, lot- of landgenoten. Waar blijven in de redenering van Bos de mensenrechten en het streven naar een internationale rechtsorde? Waar blijft het idee dat alle mensen als individu gelijkwaardig en als lid van de samenleving voor allen verantwoordelijk zijn? Ik vrees dat Bos, als hij van de mensen verneemt dat het hemd nader is dan de rok, een ander kledingstuk uit de garderobe van oude volkswijsheden grist: het jasje dat waait zoals de wind waait. Hamlet of opportunist?

Over tal van heikele kwesties ventileert de PvdA-leider twee of drie meningen, waaruit iedereen naar believen kan kiezen. Wie bezorgd is over de rechtsstaat, zou allereerst bezorgd moeten zijn over terroristen en radicalen, schrijft hij. Daar kan iedereen het mee eens zijn. Maar dan vindt hij het weer moeilijk te verkroppen dat men het in 'linkse kring' (wie dat dan ook mogen zijn als Bos er niet zelf bij hoort) doet voorkomen alsof alleen maar de terrorismebestrijders de rechtsstaat in gevaar brengen. Vervolgens geeft hij toe dat ook de reacties van de terrorismebestrijders geregeld op gespannen voet staan met de rechtsstaat. Het kan niet allemaal tegelijk waar zijn.

Wat vindt Bos nu echt? Wat is de inhoud van zijn boekje? Wat is zijn product, zeg maar.

Words, words, words (Hamlet).

    • Elsbeth Etty