Modder sleurt de bomen op Java met wortel en al naar beneden

Meteorologen op Midden-Java waarschuwen voor nog een maand van modderstromen. Bewoners hebben vaak geen andere keus dan te wachten tot de moesson voorbijtrekt.

Als een verloren paradijs, zo ligt buurtschap Tegalaran er op het eerste gezicht bij. Tegen een weelderig groene heuvel, verstopt tussen tropische fruitbomen staan hier tien traditionele Javaanse houten huizen met oer-Hollandse dakpannen.

De al dagen aanhoudende regen heeft het pad door de rijstvelden in een modderpoel veranderd en de rivier langs het dorp in een kolkende watermassa. In het buurtschap is het akelig stil. 'Iedereen is vertrokken', zegt de bejaarde ibu (mevrouw) Siti Fatimah. Ze wijst naar het buurhuis dat onder de modder bedolven is. Geëmotioneerd vertelt ze hoe enkele dagen geleden 's nachts om drie uur de modderstromen naar beneden kwamen. De aardverschuiving klonk als een denderende trein. 'Longsor!' (aardverschuiving), riep de buurman. Voor vier gezinnen kwam de waarschuwing te laat. Nog steeds wordt er een lichaam van een kind vermist. De resterende gezinnen vluchtten naar familie in dorpjes verderop. Overdag komen de boeren terug om in de sawah te werken. 's Avonds verandert Tegalaran in een spookdorp.

Ook aan de overkant van het dal is een heuveltop bruin gekleurd, teken van een aardverschuiving. Twee meisjes, Tina en Imrohatun, klimmen voorop naar boven en wijzen aan hoe enkele weken geleden modderstromen in dit buurtschap, Plipir Tengah, drie huizen compleet verwoestten. Tina noemt de namen van haar vijf vriendinnetjes die bij de aardverschuiving omkwamen. Sindsdien slaapt ze niet meer goed. Als het hard regent, vertrekt het gezin naar een familie in een ander dorp. Tina zou het liefst verhuizen, maar niemand wil het rijstveld van haar vader kopen.

Geoloog Suhardyadi van de Universiteit van Jogjakarta vertelt dat tientallen dorpjes en buurtschappen op Java worden bedreigd door aardverschuivingen. De bewoners weten al eeuwen dat als het meer dan zeven uur achtereen regent, en er meer dan zeventig millimeter water valt, de kans op modderstromen erg groot is. Dat wisten de inwoners van de twee dorpjes op Oost- en West-Java, die begin januari helemaal onder de modder verdwenen, ook. Ze waren gewaarschuwd. Tientallen mensen kwamen om. 'Boven op de heuvels was het begin van de aardverschuiving twee jaar geleden al zichtbaar. Twee dagen voor de ramp waren al enkele bewoners gevlucht', zegt geoloog Suhardyadi.

Ook Ibu Supinah vertrok voordat de modderstromen op gang kwamen uit haar buurtschap Tegalaran. Ze ging tijdelijk bij haar zoon in een ander dorp wonen. Lachend vertelt ze dat in dit buurtje later óók een aardverschuiving was. 'Waar is het nog wel veilig?'

Veelal wordt de inwoners van de heuvellanden overmatige houtkap verweten, waardoor tijdens zware regenval de grond op de kale heuvels gaat schuiven. Maar volgens Suhardyadi is de mens niet voor alle aardverschuivingen verantwoordelijk. Zowel in Tegalaran als in Plipir kwamen bomen met wortels en al naar beneden. Aardverschuivingen zijn volgens de geoloog vooral een natuurverschijnsel. Vaak is poreuze grond de oorzaak. De mensen zouden de heuvels beter kunnen verlaten, maar de geoloog begrijpt dat ze vaak geen keus hebben op het overbevolkte Java.

De geoloog verwijt zijn regering gebrek aan daadkracht. 'Pas als er doden zijn, komt die in actie met het zenden van hulpgoederen.' De overheid zou betere voorzorgsmaatregelen moeten nemen. Bijvoorbeeld door betonnen muren tegen de heuvels te bouwen, bamboestokken in de bodem te steken voor een betere waterafvoer of dammen te bouwen. Geld om alle bewoners te verhuizen is er niet.

Bovendien willen velen hun land niet verlaten. Zoals Musdiantoro, die in 1994 zijn gezin verloor en zijn dorp Turgo moest ontvluchten, nadat het door een vulkaanuitbarsting was bedolven. Met zijn nieuwe vrouw wil hij op zijn voorouderlijke grond een gezin stichten. Maar het grotendeels herbouwde Turgo blijft gevaarlijk. De slecht absorberende grond zit vol met stenen, waardoor er grote kans is op aardverschuivingen.

Musiantoro weigert naar de waarschuwingen te luisteren. Hij en de andere dorpsbewoners geloven dat de geesten van de Merapi, net als bij de vulkaanuitbarsting in 1994, ontstemd zijn. Door eenvoudig te leven en veel rijst te offeren hoopt hij met de berggeesten in het reine te komen.