'Melanie Klein' ideaal voor Freudjes

Psychologe Melanie Klein (1882-1960) gebruikte haar eigen kinderen voor de ontwikkeling van haar speltherapie. De zoon stapte vervolgens van een berg, de dochter werd ook psychologe en bestreed haar moeder in haar publicaties. Voer voor psychologen, zo'n vertroebelde relatie tussen een moeder en haar 'verknippies'. En voor toneelschrijvers. Het inspireerde in ieder geval de Britse schrijver Nicholas Wright tot het toneelstuk Mrs. Klein (1989) dat in 1991 in Nederland reeds werd opgevoerd met Annet Nieuwenhuijzen in de hoofdrol. Het Onafhankelijk Toneel speelt het stuk nu als onderdeel van een programma over moeders en kinderen. Regisseuse Mirjam Koen maakte twee toneelstukken over dit thema, die in het weekeinde achter elkaar zijn te zien. Voor de pauze Melanie Klein, na de pauze de montagevoorstelling Moeders/ Zonen/ Dochters.

Londen. 1934. De zoon van de joods-Weense migrant Melanie Klein is verongelukt in de bergen, misschien was het zelfmoord. De dochter komt de moeder aanklagen. De dochter vecht, maar komt nooit meer los van de moeder. Volgens Anglo-Amerikaans recept heeft Wright de botsing opgebouwd als een thriller, met een ongeopende enveloppe, kasten die op slot zitten (let op de symboliek!) en een te onthullen geheim. De ruzie krijgt een extra lading doordat beiden goedgebekte psychologen zijn die elkaar ook in het werk bestrijden. Moeder en dochter kunnen geen normaal gesprek meer voeren, alles moet eerst door de psychologenmolen. Wright speelt hier virtuoos mee; hij heeft zijn hele stuk opgetrokken uit therapeutentaal. Een taal die hier niets verheldert of dragelijk maakt, alleen maar versluiert en afstand schept. De pijn van het elkaar niet kunnen bereiken wordt er alleen maar schrijnender van.

Dit toneelstuk is voer voor Freudhaters. Zo gepresenteerd banaliseert en bagatelliseert zijn denkwijze de menselijke geest. Tegelijk kunnen we ons een leven zonder Freud niet meer voorstellen, zijn ideeën bepalen bijvoorbeeld onze blik op drama en literatuur. Als een kleine Freud legt de toneelschrijver zijn personages op de sofa en de zaal zit vol kleine Freudjes die hetzelfde doen. Dat is ook het gevaar van Wrights spel: ondanks zijn indrukwekkend rijke analyse, banaliseert hij de moeder-dochterrelatie enigszins door het mysterie eruit te halen.

Actrice Marlies Heuer is geknipt voor de hoofdrol: akelig beheerst, afstandelijk, streng maar ook licht en geestig. Onaanraakbaar in ieder geval. Met haar onderkoelde toon, ironische oogopslag en scheve glimlach laat ze zien hoe Klein zich heeft verschanst in haar psycho-analytische bolwerk. Maar door de schietgaten laat ze ook een glimp van de pijn en de wanhoop zien. José Kuyper, als de dochter, zet zich daar driftig tegen af, met warmbloedig en druk spel. Een goed middel tegen te veel helderheid is de aanwezigheid van Romana de Vreede als de vriendin van de dochter. Zij is de toehorende derde, ook psychologe, met een ambitieus eigen plan. Geïnteresseerd en begaan beziet ze de oorlog tussen moeder en dochter, om hier en daar subtiel in te grijpen. Wat komt zij doen? Wat wil zij? Haar rol geeft het stuk de nodige raadselachtigheid.

Moeders/ Zonen/ Dochters is een montagevoorstelling met een aantal scènes uit de toneelliteratuur over moeders en kinderen. Tsjechovs Meeuw komt, voorbij, Shakespeares Hamlet en Rijkemanshuis van O'Neill. De scènes blijken niet allemaal zonder hun toneelstuk te kunnen, en verder is de samenhang ook niet altijd duidelijk. De moeders zijn te verdelen in werkende, afwezige moeders en moeders die juist te aanwezig zijn, en dientengevolge kinderen kweken die niet los kunnen komen of juist vaster zouden willen zitten. De voorstelling is vooral een geestig losgeklopt toetje na Melanie Klein. De groepschoreografie, de muziek en de decors geven de voorstelling een plezierige zwierigheid.

Voorstellingen: Melanie Klein en Moeders/ Zonen/ Dochters door het Onafhankelijk Toneel. Gezien 29/1 OT Theater, St. Jobsweg, Rotterdam. Aldaar t/m 5 maart. Inl. 010-4769 029 of www.ot-rotterdam.nl.

    • Wilfred Takken