Kalkoen praat niet mee over kerstdiner

Twee discussiegroepen van burgers en deskundigen moeten het kabinet de oplossing bieden voor de kloof tussen politiek en burger. Politici zitten er bewust niet bij. Want 'je praat met een kalkoen niet over het kerstdiner'.

Gemeenteraadsvergadering nieuwe stijl in Almere rond maquette van nieuwbouw (2005) Foto: Evelyne Jacq Europa, Nederland, Almere, 08-12-2005 Politieke markt. Gemeenteraadsvergadering nieuwe stijl . Discussie rondom maquette stadsontwikkeling. Gemeenteraad, wandelgang gesprekkentussen raadsleden en burgers over plaatselijke onderwerpen. Lokale politiek, politici, politicus, vergaderen, overleg, discussie, poldermodel, polder model, overleggen. Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

Je kunt het diplomatiek zeggen, zoals minister Pechtold vorige week deed in een brief aan de Tweede Kamer. Discussies over bestuurlijke vernieuwing, zoals nu een nieuw kiesstelsel, 'stranden voortdurend als het gaat om concrete voorstellen'. Dat komt omdat 'parlementariërs die onder een bepaald kiesstelsel zijn gekozen niet snel overtuigd zullen zijn van de wenselijkheid om tot een nieuw kiesstelsel te komen'.

Minder diplomatiek kan ook. 'Je praat met een kalkoen niet over het kerstdiner', zei directeur Constitutionele Zaken Harke Heida van het ministerie van Binnenlandse Zaken in september. Heida pleitte voor de invoering van een panel van 'burgers', een zogeheten Burgerforum. Zo'n panel moest, zonder bemoeienis van het parlement, met voorstellen moeten komen om de democratie op een nieuwe manier in te richten. De reden, aldus Heida tijdens zijn presentatie: 'Haagse politici komen er onderling niet uit. Want een verandering die voor de ene partij voordelig lijkt, is voor een andere partij een nadeel.'

Morgen, een half jaar later, presenteert minister Pechtold (Bestuurlijke Vernieuwing, D66) het Burgerforum. Dat wil zeggen, er is een voorzitter gevonden, theoloog en tv-presentator Jacobine Geel. De 140 leden moeten nog geworven worden. Pechtold verwacht voor 1 november een 'beargumenteerd verslag' van het forum over de hervorming van het kiesstelsel. Vanwege de zeer hoge politieke gevoeligheid zijn de gekozen burgemeester (door de Eerste Kamer verworpen) en de positie van de premier in het staatsbestel (premier Balkenende is tegen) taboe.

Deze week begint ook een ander nieuw orgaan, de Nationale Conventie, te praten over de kloof tussen burger en politiek. Onder voorzitterschap van CDA-prominent Rein Jan Hoekstra moeten deskundigen en circa dertig vertegenwoordigers uit wetenschap en maatschappelijke organisaties van het kabinet 'de vraag gaan beantwoorden of belangrijke elementen uit het huidige staatsbestel nog voldoen'. Ook de Conventie moet in het najaar met concrete aanbevelingen komen.

Beide organen zijn opgericht omdat er volgens het kabinet een gapend gat ligt tussen de Haagse politiek en de kiezer. De afwijzing van de Europese Grondwet, op 1 juni vorig jaar, was daar het laatste bewijs van. Maar ze hebben ook een politieke achtergrond: ze werden bedacht nadat in maart vorig jaar de invoering van de rechtstreeks gekozen burgemeester in de Eerste Kamer was gesneuveld. Toenmalig minister De Graaf (D66) trad af. Om de coalitie voor zijn partij interessant te houden, is in het zogeheten paasakkoord een 'vernieuwingsagenda' bedacht. Het instellen van het Burgerforum en de Nationale Conventie waren twee belangrijke maatregelen in deze agenda.

Het zijn typische exponenten van de 'nieuwe bestuurlijke vernieuwing', waartoe D66 zich de laatste jaren heeft bekeerd, zegt de Groningse hoogleraar staatsrecht Douwe Jan Elzinga: 'Vernieuwing was tot voor kort een links thema. Het ging over het versterken van democratie.' De laatste vier jaar hebben D66 en in mindere mate VVD en CDA volgens Elzinga een 'rechtse' vorm van vernieuwing gepromoot: de partijdemocratie moet nu juist kleiner worden. 'Het wemelt bij dit soort plannen van woorden als 'doorpakken' en 'oplossingsgericht denken'. Organen als het Burgerforum passen daar helemaal in.'

Het idee van minister Pechtold om de kloof tussen burger en politiek te verkleinen door die burger mee te laten praten, is prikkelend, maar moeilijk uitvoerbaar, zegt Tom Bade. Deze KPMG-consultant, 'apolitieke, zwevende kiezer', werd vorig jaar door Pechtold gevraagd om een adviesgroep te leiden over het Burgerforum. Na een dag brainstormen had hij al heel wat problemen ontdekt. 'Je zoekt naar authentieke burgers, maar hoe vind je die? Selecteer je een doorsnee van de samenleving, dan bestaat de kans dat ze standpunten van doelgroepen gaan verdedigen.'

En hoe behouden burgers hun authenticiteit als ze een tijd meedraaien in de bestuurlijke vernieuwingsagenda van Pechtold, vraagt Bade zich af. 'Op televisie, bij het Lagerhuis, zie je dat ook. Mensen worden al snel een karikatuur.'

Minister Pechtold legde de opzet van het forum vorige week in een brief aan de Tweede Kamer uit. Daarin staat dat de samenstelling van het Burgerforum 'idealiter een afspiegeling van de samenleving' vormt. Het is wel de bedoeling dat de burgers zich gaan verdiepen in de theorie van kiesstelsels. Ook moeten zij 'bijeenkomsten in het land organiseren' om te horen hoe het onderwerp leeft. Daarna moeten zij via een debat conclusies trekken.

Tom Bade: 'Als ze het land ingaan om te horen hoe anderen erover denken, dan is er nauwelijks nog verschil met Tweede-Kamerleden die op werkbezoek gaan. En als ze zich grondig in het onderwerp moeten verdiepen, dan kun je beter meteen een groepje hoogleraren selecteren.' Het zou beter zijn als een Burgerforum zich niet met technische kwesties als een nieuw kiesstelsel zou bezighouden, vindt Bade, maar met maatschappelijke thema's. 'De vraag die Pechtold stelt is niet of er iets moet veranderen, maar hóé.'

Praten over democratische vernieuwing zonder de democratisch gekozen volksvertegenwoordigers te raadplegen, het heeft iets paradoxaals, vindt hoogleraar Elzinga. Zelf is hij zeer nauw betrokken geweest bij een andere grote democratische verandering: het dualisme in de lokale politiek in 2002. Elzinga: 'Pechtold slaat een merkwaardig figuur. De gedachte die eruit spreekt is: het lukt niet om mijn plannen via de weg van meerderheden voor elkaar te krijgen, dan doe ik het gewoon buiten het parlement om.' Elzinga is 'nogal cynisch' over de pogingen van Pechtold om de burger dichterbij de politiek te betrekken. 'Als het kabinet écht wil dat de democratie moet veranderen, dan zou je verwachten dat er gedegen onderzoek naar gedaan zou worden. Maar van het Burgerforum en de Nationale Conventie worden alleen oplossingen gevraagd, geen analyses van het probleem.'

    • Guus Valk