De griffioen als dinosaurus

Veel van de zogenaamde fantasiedieren uit de oudheid zijn waarschijnlijk geïnspireerd door fossielen, zo is de vaste overtuiging van classicus en folkloriste Adrienne Mayor.

Moderne paleontologen waren niet de eerste mensen die nadachten over de herkomst van fossielen, uitgestorven diersoorten en de onvoorstelbaar lange geschiedenis van de aarde. Oudere volkeren gingen hen daarin voor. Die overtuiging heeft de Amerikaanse classicus en folklorist Adrienne Mayor (60), na jarenlange studie van verbanden tussen fossielen en mythische verhalen van Indianen, Grieken en Chinezen over dondervogels, griffioenen en draken.

Afgelopen weekend was Major in Nederland te gast ter gelegenheid van de opening van een expositie over haar onderwerp; Dino's en Draken in het Haarlemse Teylers Museum. 'Ik ben vooral geïnteresseerd in legenden waarin natuurbeschrijvingen voorkomen', zegt Mayor tijdens een gesprek aan een tafeltje in de restauratie van Teylers. 'Ik geloof dat dit soort verhalen alleen voortbestaan als er een kern van waarheid in zit, bijvoorbeeld in de vorm van een fossiele vondst. Anders zullen mensen zo'n legende niet blijven vertellen.'

Voor haar jongste boek Fossil Legends (2005) ging Mayor op zoek naar kennis over fossielen in de mythologie van Amerikaanse indianen. Mayor: 'Het scheppingsverhaal van de zuni-indianen uit het grensgebied tussen Arizona en Nieuw-Mexico is een prachtige metafoor voor wat wetenschappers tegenwoordig zeggen over de geschiedenis van de aarde. Tijdvakken, diepe tijd, veranderende klimaten en vroegere diersoorten komen erin voor. De zuni vertellen over watermonsters uit een ver verleden. Die watermonsters leefden samen met kleine wezentjes, gebaseerd op fossielen van amfibie-achtigen uit de omgeving. Vervolgens doodden 'tweelinggoden' de watermonsters en veranderden ze in steen. Dit is het tijdperk van vuur en vulkanen. Dan volgt het tijdperk van de monsters van de aarde en ook die zijn nu nog in versteende vorm terug te vinden.'

De vroegste aanwijzing voor het gebruik van fossielen in de Noord-Amerikaanse mythologie stamt volgens Mayor uit 1519. In dat jaar kreeg ontdekkingsreiziger Cortez van de Aztekenkeizer mammoetbotten cadeau met de opmerking dat dit de overblijfselen waren van monsters die door zijn voorouders waren verslagen.

Mayors faam is gebaseerd op het boek Fossil Hunters (2000) waarin ze aannemelijk maakt dat verhalen over griffioenen van Griekse schrijvers als Herodotus (ca. 430 v. Chr.) uiteindelijk gebaseerd zijn op dinofossielen uit midden-Azië. De Grieken hoorden van de Scythen, (nomadische stammen uit het Zwarte-Zeegebied) over monsters in de woestijn die plaatsen bewaakten waar goud lag. Volgens Mayor zijn die verhalen op hun beurt gebaseerd op echte fossiele vindplaatsen. Mayor: 'Ik herinner me nog goed dat ik in de bibliotheek van Cornell University in een verslag van een paleontologische zoektocht in de Gobiwoestijn het hoofd van een protoceratops zag [een dinosauriër met een snavel, red.]. Het was precies een griffioen! Ik moest me inhouden om niet te schreeuwen.'

Vanaf ongeveer 700 voor Christus vertellen Griekse schrijvers duizend jaar lang over griffioenen, roofdieren met vier poten, onbruikbare vleugels en een snavel, die op de grond met goud versierde nesten bouwden voor hun jongen. Mayor: 'Al die details kun je verbinden aan fossiele vindplaatsen in de woestijnen van Gobi en Takla Makan. De reconstructie van de Grieken is wetenschappelijk gezien niet onverdienstelijk. Het stevige schouderblad van protoceratops zou heel wel kunnen dienen als aanhechtingspunt voor vleugels. En denk eraan dat we de dinosauriërs tegenwoordig als voorlopers van de vogels beschouwen.'

De treffende gelijkenis in de curve van de bek van dino en fabeldier is mooi te zien op de expositie in Teylers. Adrienne Mayor: 'Natuurlijk zijn mijn theorieën niet te bewijzen, maar door paleontologen ben ik er nooit op aangevallen. De felste reacties komen van classici: ik geloof dat zij liever hebben dat de mythen op fantasie gebaseerd blijven.'

    • Michiel van Nieuwstadt