In groen zit ook groot geld

Wouter van Dieren voert al 35 jaar actie voor het milieu. Een charismatische man die van milieu-advies zijn beroep heeft gemaakt. Hij lobbyt ook voor bedrijven en verdient er fors mee. 'Dat kan maar zeg 't dan eerlijk'.

Wouter van Dieren woont op Terschelling Foto Marleen Swart Wouter van Dieren.Ten voeten uit. Foto Marleen Swart Heereweg 14 8891HS Midsland 0562-449515 Swart, Marleen

In april viert het milieu-adviesbureau IMSA feest. Wouter van Dieren, de oprichter en directeur van IMSA en lid van de Club van Rome zit dan precies 35 jaar in het milieuvak.

'Wouter kreeg milieubekendheid toen hij de Europese publiciteitscampagne van het rapport aan de Club van Rome voorbereidde', meldt de IMSA-website. Dat rapport, Grenzen aan de groei, sloeg in 1972 in als een bom en zette aan tot een wereldwijde discussie over de toekomst van de aarde en haar hulpbronnen.

Wouter van Dieren (64) wordt ook wel de goeroe van het milieu genoemd. Of activist van het eerste uur, groenbobo, een gedrevene die niet aflaat de zegeningen van de economische groei te vertalen in het tegendeel. Een charmant, charismatisch, begenadigd spreker. Een milieuactivist die gekozen heeft voor groen ondernemerschap en die twaalf groene ondernemingen leidt.

Maar hij wordt ook omstreden genoemd, een lobbyist voor het bedrijfsleven. Een milieugoeroe die te koop is.

Onlangs kwam Wouter van Dieren in opspraak en dat was niet voor het eerst. Hij is de drijvende kracht achter het 'Helios-project'. Samen met emeritus hoogleraar Eric-Jan Tuininga en energie-expert Jan Paul van Soest publiceerde hij in november het manifest Marktwerking & energiepolitiek. Het manifest roept op tot een herbezinning op het Nederlandse energiebeleid.

Midden jaren negentig begon de overheid met de liberalisering van de energiemarkt. Sluitstuk daarvan wordt de eigendomssplitsing van de energiebedrijven. Hierbij worden de bedrijven gesplitst in een netwerkbedrijf en een commercieel bedrijf waarin levering, handel en productie zijn ondergebracht. De Tweede Kamer debatteert daar volgende maand over. De energiebedrijven Nuon, Eneco, Essent en Delta zijn tegen deze splitsing en de groep van Wouter van Dieren ondersteunt hen. Volgens het manifest dreigt Nederland door de splitsing 'zijn machtspositie op een van de belangrijkste pijlers van het Nederlandse energiebeleid te verliezen'.

Als de splitsing wordt afgeblazen, incasseert IMSA een bonus (een zogenoemde success fee) van 1,7 miljoen euro. Volgens Van Dieren gaat het niet om een success fee maar om 'een investeringsbonus'. Het bedrag zou, volgens Van Dieren, worden besteed aan een energie-innovatieproject in Mexico dat wordt uitgevoerd door ODE, een van zijn bedrijven.

Het Instituut voor Milieu- en Systeem-Analyse (IMSA), ook een besloten vennootschap, richtte Van Dieren in 1985 op. Bij dit 'onafhankelijk adviesbureau en denktank op het gebied van duurzaamheid en innovatie' - zoals ze zichzelf presenteren - werken ongeveer 25 mensen.

Bij de milieubeweging en in de Tweede Kamer is verbaasd gereageerd op de bonus. 'Ik vind het vreemd dat Wouter van Dieren zich nog steeds manifesteert als milieugoeroe', zegt bijvoorbeeld Mirjam de Rijk, directeur van Natuur en Milieu. 'Dat is hij al lang niet meer. Hij is gewoon een lobbyist van het bedrijfsleven. Kom daar dan gewoon voor uit. Dat maakt de milieudiscussie transparant.' CDA, PvdA, VVD en GroenLinks zien in de bonus het bewijs dat Wouter van Dieren een lobbyist is van de energiebedrijven. Dat mag, vinden ze, maar zeg dat dan eerlijk. Paul de Krom (VVD) en Ferd Crone (PvdA) voelen zich door de milieuactivist 'bedrogen' omdat hij zich als onafhankelijke adviseur presenteert die zonder last en ruggespraak met de energiebedrijven opereert.

Op het voorblad van het Helios-manifest staat prominent dat Wouter van Dieren onder andere lid is van de Club van Rome. 'Een kwalijke zaak', meent prof. Paul Rademaker, voorzitter van de Nederlandse afdeling. 'Onacceptabel. Hij maakt goede sier met zijn lidmaatschap van de Club van Rome om een lobbyrapport voor de energiebedrijven te schrijven.' Rademaker wordt bijgevallen door prof. Frits Böttcher, een van de oprichters van de Club van Rome in 1968. 'Zeer discutabel', noemt het erelid de actie van Van Dieren. 'Ik zou zeggen: 'noblesse oblige'. Meer wil ik er niet over kwijt.'

Leden van de Club van Rome moeten 'onafhankelijk en transparant handelen en dat heeft Wouter niet gedaan', vindt Rademaker die Van Dieren al ruim vijftig jaar kent omdat ze samen op dezelfde middelbare school in Eindhoven zaten. Rademaker noemt de manier waarop Van Dieren heeft gewerkt 'niet-wetenschappelijk, een lid van de Club van Rome onwaardig'. Hij doelt op de clausule (punt 5) in het contract: 'IMSA verplicht zich geen resultaten te communiceren die niet worden gedeeld door partij A [de energiebedrijven, red.]' Rademaker: 'Niet wetenschappelijk.' Het verweer van Wouter van Dieren dat het een 'standaard vertrouwensclausule' is, omdat IMSA van alle vier bedrijven vertrouwelijk informatie heeft gekregen, noemt Rademaker 'onzin'. De Tweede Kamer zou volgens Rademaker het manifest 'niet ontvankelijk' moeten verklaren.

Wouter van Dieren is sinds 1990 lid van de Club van Rome. 'Er waren nogal wat mensen die opponeerden tegen zijn lidmaatschap vanwege het akkefietje met de voortijdige publiciteit', zegt de negentigjarige Frits Böttcher.

Dat akkefietje zat zo: begin jaren zeventig raakte Wouter van Dieren tijdens een congres in gesprek met Dennis Meadows. De wetenschapper had in opdracht van de Club van Rome een studie gedaan naar de gevolgen van economische groei op het milieu. Volgens Böttcher gaf Meadows een conceptversie aan de wetenschapper Van Dieren, niet wetende dat hij ook actief was als journalist.

Een jaar vóór de publicatie van het rapport The limits to growth maakte Nederland via paginagrote krantenartikelen in NRC Handelsblad, de Volkskrant en de Haagse Post kennis met de inhoud van Grenzen aan de groei. Zelf is Van Dieren trots op deze actie: 'publiciteitsadviseur Club van Rome, Grenzen aan de groei' staat er op zijn cv.

Wouter van Dieren is samen met twee zussen opgegroeid in Eindhoven. Zijn vader was ingenieur bij Philips. Toen hij twaalf was, overleed zijn moeder. 'Het was een ramp in ons gezin, maar je mocht er niet over praten', zei hij twee jaar geleden in een vraaggesprek met de Leeuwarder Courant.

Hij bezocht, onder meer met Paul Rademaker, het Lorentz-lyceum. De Philips-school. Een cultureel walhalla. Hij schreef voor de revue, maakte decors, speelde in een jazzorkest, schilderde.

Na zijn dertien maanden dienstplicht, grotendeels doorgebracht in detentie want hij was eigenlijk dienstweigeraar, ging Wouter van Dieren studeren in Amsterdam. Hij noemt zichzelf 'dissident van geboorte'. Hij sloot zich aan bij de actiegroep De lastige Amsterdammer en voerde oppositie tegen de aanleg van de metro en de bouw van een zwavelkoolstof-fabriek Progril. 'Het eerste is mislukt, het tweede gelukt', zegt 'lastige Amsterdammer' Marten Bierman. 'Wouter is geen steek veranderd. Drammerig, charismatisch, dominant', zegt de milieuactivist en oud-senator (namens de diverse provinciale partijen). 'Meester in het bespelen van de publieke opinie. Bij de media, daar ligt zijn hart.' Samen richtten ze in 1972 de Vereniging tot behoud van het IJsselmeer op om inpoldering van de Markerwaard te voorkomen. 'Ook dat is gelukt', zegt Bierman. 'Dankzij Wouter van Dieren ziet de Nederlandse kaart er anders uit dan de politici en ambtenaren zouden hebben gewild.'

Zijn liefde voor het milieu komt van de Waddeneilanden. 'Terschelling is een onderdompeling in de schoonheid van de natuur.' Vanaf zijn zesde bezoekt hij Terschelling, waar de familie een boerderij bezit.

Het was Wouter van Dieren, bewoner van Terschelling, die de geesten rijp maakte voor een omwenteling in het debat over de gaswinning in de Waddenzee. In 1999 besloot de Tweede Kamer om voorlopig geen gaswinning toe te staan, zolang er nog twijfel bestond aan de effecten zoals bodemdaling van de Waddenzee. Niemand was destijds erg gelukkig met dat besluit. De Waddenvereniging had een overwinning behaald, maar de schade aan de Waddenzee door mechanische kokkelvisserij was volgens wetenschappers veel groter, en ook de visstand liep terug en de economie van de Waddenregio bleef achter bij de rest van het land.

Het idee om uit de impasse te geraken ontstond volgens Van Dieren tijdens het Oerol-festival op Terschelling in de zomer van 2002, toen hij op zijn boerderij in gesprek raakte met Loek Hermans, oud-commissaris van Friesland en destijds minister van Onderwijs. 'Toen hebben we afgesproken dat we nu echt een adviesgroep zouden instellen', aldus Van Dieren.

Een eerste aanzet voor dat besluit was op 6 januari 2003. Toen haalde Van Dieren enkele hoofdrolspelers naar Terschelling, onder wie staatssecretaris Pieter van Geel (Milieu, CDA), NAM-directeur Roelof Platenkamp, directeur externe betrekkingen Hans Revier van de Waddenvereniging en Loek Hermans. Ook organiseerde Van Dieren in opdracht van de NAM met zijn bureau IMSA een bijeenkomst met wetenschappers. Anders dan in het contract tussen IMSA en de energiebedrijven, bevatte het contract dat de NAM met Van Dieren sloot geen afspraken over prestatie-afhankelijke beloningen.

Het kabinet besloot een commissie in te stellen, onder voorzitterschap van PvdA-bestuurder en oud Rabo-bankier Wim Meijer, die de mogelijkheden van gaswinning zou onderzoeken. Op advies van deze commissie besloot het kabinet in te stemmen met gaswinning.

Dat Van Dieren werd betaald door de NAM was al vanaf de eerste bijeenkomst op Terschelling bekend. Van Dieren heeft altijd laconiek op kritiek daarop gereageerd. 'Mijn reputatie is er eentje waarbij ik nooit van zijn leven geld heb aangenomen om mijn mening te veranderen', zei Van Dieren twee jaar geleden in 'Complot op de Waddenzee', een aflevering van het tv-programma Zembla. 'Daar ben ik veel te eigenwijs voor.'

Hans Revier: 'Het is zoals Wouter altijd op zijn eigen wijze zegt: 'mijn mening is niet te koop'. Dat blijkt ook wel, want nog voordat er volgens mij ook maar sprake was van een contract met de NAM, vond hij al dat er op een andere manier naar de Waddenzee moest worden gekeken dan de Tweede Kamer destijds deed.' Volgens de toenmalige directeur van de Waddenvereniging was niemand gelukkig met de situatie na het besluit om geen gas te winnen. 'In dat krachtenveld kwam Wouter bovendrijven. Hoe het hem vervolgens lukt om mensen bij elkaar te krijgen, komt door zijn joyeuze manier om met mensen om te gaan, zijn omvangrijke netwerk in politiek en bedrijfsleven, en zijn intuïtie om op het juiste moment de juiste stappen te zetten.'

Oud-minister van Milieu Pieter Winsemius (VVD) heeft als voorzitter van Vereniging Natuurmonumenten ook al een keer een plan bedacht voor gaswinning, zo onthulde Zembla. Dat loopt vast en eigenlijk nam Wouter van Dieren het stokje van Winsemius over. Hij krijgt daarbij de constatering mee dat de milieubeweging 'erg conservatief' is. En Winsemius zei tegen Van Dieren: 'Wij zijn groene bobo's. En als een groene bobo iets anders zegt dan wat iedereen denkt dat een groene bobo moet zeggen dan kan een grote rol spelen in het veranderen van de situatie.'

Winsemius vindt het geen probleem dat Wouter van Dieren zich heeft laten betalen door de NAM. 'Hij heeft nu eenmaal een adviesbureau.' Wel is het volgens Winsemius 'verwarrend' dat Van Dieren zich tegelijkertijd ook presenteert als 'milieugoeroe'. Winsemius: 'Het is soms lastig om die twee dingen uit elkaar te houden.' Voor de oud-minister geldt Van Dieren als een onafhankelijk denker. 'Hij heeft een idee en zoekt daar partners bij.'

Minder overtuigd van de integriteit van Wouter van Dieren is het Tweede-Kamerlid Wijnand Duyvendak van GroenLinks, voormalig directeur van Vereniging Milieudefensie. Wouter van Dieren was in 1972 een van de oprichters. Toen een intellectuele elite, goed in analyses, maar geen club van actievoerders. Duyvendak: 'Toen ik bij Milieudefensie kwam, was hij daar al weg. Maar ik herinner me hem als iemand die op een prettige manier streed tegen de groei van Schiphol.'

Milieudefensie kreeg moeite met haar oprichter, toen bekend werd dat Van Dieren het bedrijf Monsanto ging adviseren. Een bedrijf gespecialiseerd in genetisch gemanipuleerd voedsel, terwijl Van Dieren altijd felle pleidooien hield voor de biologische landbouw. 'Voor mij', zegt Duyvendak, 'was de druppel die de emmer deed overlopen zijn werk bij de discussie over de gaswinning. Hij heeft zich laten betalen door de NAM in een positie als onafhankelijk persoon. Hij heeft nu ook weer een financieel belang bij het resultaat. Dan ben je dus niet meer onafhankelijk.' Duyvendak vindt het 'ook jammer dat Van Dieren zoiets doet, want mensen associëren hem met de milieubeweging en zo voed je de gedachte dat die jongens van de milieubeweging uiteindelijk toch voor het grote geld gaan. Dat is schadelijk'.

    • Cees Banning Arjen Schreuder