SPD'er met christelijke wortels

Woorden waren zijn enige wapen. Johannes Rau, president van Duitsland van 1999 tot 2004, reeg ze vaak in een vaderlijke toon aaneen. Soms was zijn boodschap verzoenend, soms vermanend. Een enkele keer viel het met bijbelcitaten doorspekte betoog van 'Broeder Johannes' nogal zalvend uit. Zijn denken was meer bepaald door het christendom, dan door linkse ideologie.

Johannes Rau FOTO REUTERS Former German President Johannes Rau has died aged 75, his office said January 27, 2006, confirming an earlier television report. Rau, who had been ill, died at home early on Friday. Rau was President between 1999 and 2004. Rau waves to the media after his arrival in Madrid in this May 21, 2004 file photo. REUTERS/Dani Cardona/File photo REUTERS

Gisterochtend is de bijbelvaste SPD-politicus uit Noordrijnwestfalen en oud-bondspresident overleden. Hij was net 75 geworden. Na zijn afscheid uit de politiek onderging hij twee zware operaties, waarvan hij niet meer helemaal herstelde.

Rau, geboren in Wuppertal als zoon van een dominee, was 52 jaar politiek actief. Hij vergeleek politieke macht eens met pinda's: Je neemt er elke keer slechts een paar, maar opeens kun je er niet meer vanaf blijven.

Zijn middelbare school maakte Rau niet af, hij ging in de leer als boekhandelaar en werkte bij een uitgeverij van een christelijke jeugdorganisatie. In 1952 werd hij, net 22 jaar oud, lid van de Gesamtdeutsche Volkspartei, die Gustav Heinemann had opgericht uit protest tegen de herbewapening van de bondsrepubliek. Later trad hij toe tot de SPD.

Rau was twintig jaar minister-president in Noordrijn-Westfalen, het machtscentrum van de Duitse sociaal-democraten. In de grote, door sluiting van mijnen en staalfabrieken getekende deelstaat, probeerde Rau bij te dragen aan een behoedzame structurele omwenteling. Een polariserend politcus was hij, anders dan veel van zijn tijdgenoten, zeker niet. Zijn invloed ging de grenzen van zijn deelstaat ver te buiten, en reikte met gemak tot in landelijke fractie van zijn partij.

In 1987 was Rau kandidaat voor het kanselierschap, maar hij verloor tegen de christen-democraat Helmut Kohl. Aan het einde van zijn carrière liet Rau zijn oog vallen op het presidentschap, een grotendeels ceremoniële functie. In 1994 trad hij - in indirecte verkiezingen - aan tegen Roman Herzog (CDU) en verloor.

Vijf jaar later droeg de SPD hem weer als kandidaat voor, ook al vonden veel sociaal-democraten Rau te oud. Dit keer werd hij wel tot staatshoofd gekozen, en als laatste president beëdigd in Bonn, voor de regering verhuisde naar Berlijn.

Rau's eerste jaren als bondspresident werden enigszins overschaduwd door ziekte en door een affaire uit zijn dagen als minister-president. Rau had, privé, gebruik gemaakt van vliegtuigen die waren gecharterd door WestLB, een grote regionale bank waarin de deelstaat een belang had. In 2000 moest het staatshoofd op tv uitleggen hoe dat precies zat.

Na die ongelukkige start oogstte Rau meer en meer lof voor zijn vaak als moedig getypeerde toespraken. Zo wees hij erop dat immigratie een last kan zijn voor een samenleving, terwijl hij zijn landgenoten tegelijkertijd opriep tot respect voor buitenlanders. Kritiek van links en rechts kreeg hij toen hij in 2003 zei dat als islamitische leraressen geen hoofddoekje mogen dragen, christelijke en joodse symbolen ook zouden moeten verdwijnen.

In een fel debat over biotechnologie stelde Rau dat ethische grenzen niet uit commercieel belang overschreden mogen worden. In de jaren van de Duitse deling hield hij via kerkelijke relaties contact met mensen in de DDR. Hij heeft zich altijd ingezet voor herstel van de betrekkingen van Duitsland met Polen Israël. Rau was het eerste Duitse staatshoofd dat de Knesset, het Israëlische parlement, toesprak. In een emotioneel betoog vroeg hij om 'vergiffenis voor wat de Duitsers hebben gedaan, voor mijzelf en mijn generatie'.

    • Michel Kerres