Scheervluchten dwars door de zwerm wijzen bijenvolk de weg

Honingbijdeskundigen zijn traditioneel in twee kampen verdeeld over de kwestie hoe een select groepje verkenners een zwermend bijenvolk de weg wijst naar een geschikte nieuwe nestplek. Een groep bijenkenners was ervan overtuigd dat hier met speciale lokkende geurstoffen gestuurd werd, door voorin in de groep vliegende verkenners. Een tweede groep zag juist visueel vertoon als richtinggevend voor het volk. In een zwerm vliegen sommige bijen bij herhaling razendsnel en lijnrecht door de club heen, in de richting waarin gemiddeld gevlogen wordt: het zogeheten 'streaken'. Sommige feromonen-aanhangers erkenden dit gedrag, maar zagen daarin een versterking van hun eigen idee: de streakers zouden een geurspoor trekken. Gedragsbiologen van Cornell University in de VS hebben de kwestie nu opgelost. De andere bijen volgen de nadrukkelijke richtingpijlen van de streakers, zonder extra geurinformatie (Animal Behaviour 71/1, jan. 2006).

Deel van bijenkolonie. Verkenners wijzen met hun vliegrichting de weg. FOTO AP A portion of a colony of bees hang from the ceiling of the loading dock at the Federal Building in Sioux City, Iowa, Monday, June 20, 2005. Beekeeper Leonard Kurtz estimated the total colony consisted of a queen and 20,000 to 30,000 workers and drones.(AP Photo/Sioux City Journal, Tim Hynds) Associated Press

De zwermen komen meestal in de lente tot stand, wanneer grote volken zich opdelen. De koningin-moeder ruimt dan met ongeveer de helft van de werksters het veld, om elders opnieuw te beginnen. Een dochter blijft als koningin achter met de overige bijen in de oude kolonie. De vertrekkende zwerm vormt een grote vliegende massa buiten het nest, om binnen zo'n twintig minuten op een tijdelijke plek - meestal een nabije boomtak - neer te strijken en een bolvorm aan te nemen. Daarvandaan kiest men een nieuwe nestplaats. Enkele honderden verkennerbijen vliegen er op uit om boomholten of andere geschikte plekken te vinden. Het kleine aantal verkenners dat zo'n plek vindt adverteert die bij terugkomst met een variant op de bekende bijendans, boven op het bivakkerende volk van duizenden. Andere teruggekeerde verkenners ontcijferen die, gaan ter plekke kijken en staan daarna de oorspronkelijke adverteerder eventueel bij. De plaats die uiteindelijk de overhand krijgt wordt gekozen, en de zwerm vertrekt daarheen - vaak verscheidene kilometers verder. De onderzoekers zetten een experiment op waarbij alleen verkennerbijen die adverteerden voor een bepaalde nestplaats hun werk mochten doen, andere adverteerders werden weggenomen. Zo was het vliegtraject voorspelbaar. De resultaten van normale volken van het commercieel gekweekte ras Apis mellifera carnica, vergeleken ze met die van volken met bijen waarvan de geurklieren, de zogeheten Nasonov-klieren waren afgesloten.

Bij fotografische trajectanalyse identificeerden de Amerikanen inderdaad de 'streakers' ín de zwerm. Het blijken inderdaad de verkenners die deze bewegingen maken. Zwermen waarbij de geurklieren waren afgestopt wisten perfect de nieuwe plek te vinden. Na aankomst op de nieuwe nestlocatie is voor bevestiging en ingebruikname ervan nog wel een referendum nodig, waarbij de geurstoffen onmisbaar zijn. Hoe het dan met het gemanipuleerde volk afliep melden de onderzoekers niet.

Frans van der Helm

    • Frans van der Helm