Wraak en weerwraak

Gepensioneerde Mossad-agenten keken met een sceptisch oog naar Munich, Steven Spielbergs nieuwe film over het gijzelingsdrama tijdens de Olympische Spelen van 1972. 'Allemaal verzinsels!'

Een van de Palestijnse terroristen in het Olympisch Dorp in München, 1972 Foto AP ** FILE ** A member of the Palestinian terrorist group which seized members of the Israeli Olympic team at their quarters at the Munich Olympic Village appears with a hood over his face on the balcony of the village building where the commandos held their hostage in this Sept. 5, 1972 file photo. The tragic events of the 1972 Summer Games are recalled in "Munich," Steven Spielberg's new film about Israeli hit squads avenging the team members' deaths. (AP Photo/Kurt Strumpf) Associated Press

De spionnen waren in groten getale naar de wat verlepte buurtbioscoop Pe'er in Noord-Tel Aviv gekomen. Hier werd Munich van Steven Spielberg vertoond aan de beau monde: filmacteurs, soapsterren, critici én Mossad-agenten. Ze waren uitgenodigd door Spielbergs pr-adviseur Eyad Aral, die tot voor kort voor premier Sharon werkte.

Een fotograaf van de Franstalige Le Jérusalem Post ontdekte Tzvi Zamir, directeur van de Mossad ten tijde van het drama tijdens de Olympische Spelen van 1972. Zamir - middelgroot, hoornen bril, geverfd haar en in het gezelschap van een dochter - had zich net in het midden van rij twintig genesteld met een kloeke doos zoetgeurende popcorn toen hij werd opgemerkt door de paparazzi.

“Redelijke film, had korter gekund“, luidde zijn kregelige oordeel na afloop. Over het waarheidsgehalte was zijn mening nog bondiger, want ook gepensioneerde spionnen mijden liever de pers: “Allemaal verzinsels!“ Aaron Klein, auteur van een boek vol harde feiten over het tragische verloop van het Olympische Fest des Friedens en het vervolg daarop, moet hartelijk lachen.

“Op de televisie verschenen nog meer bekende gezichten. Bijna al mijn bronnen in de Mossad en de militaire inlichtingendienst zaten in de zaal.“ Ik moet bekennen dat ik tussen jonge acteurs en actrices alleen maar sportieve vijftigers en vitale zestigers heb gesignaleerd, die met hun kek geklede echtgenotes een avondje uit waren. Zwijgend vertrokken de oude helden na de 160 minuten durende thriller met ongebruikelijk lange dialogen over het Israëlisch-Arabische conflict. Zelfs een zuinig applausje bleef uit. De spionnen gaapten en wilden na een lange zit naar huis.

Zamir heeft volgens Aaron Klein, docent aan de Hebreeuwse Universiteit en medewerker van het Amerikaanse weekblad Time, gedeeltelijk gelijk. 'Veel is inderdaad fictie. Goede fictie naar mijn lekenoordeel; ik vond het een heel spannende film.“ Klein legt vanuit het perspectief van Mossad-kenner voor de bioscoopbezoeker op overzichtelijke wijze het verschil uit tussen Wahrheit und Dichtung in Munich.

Alle scènes waarin de agenten van de Mossad als blauw- en bruinogige wrekende engelen in Parijs, Rome en Athene jacht maken op de breinen achter Zwarte September, komen uit de dikke duim van toneel- en scenarioschrijver Tony Kushner. Zwarte September was de aan Fatah gelieerde splintergroep die tijdens de Olympische Spelen van 1972 elf Israëlische atleten en coaches vermoordde en andere aanslagen pleegde.

De scènes waarin de Spelen voor het oog van miljoenen tv-kijkers ontaardde in een bloedbad zijn op historische feiten gebaseerd. De atleten werden totaal onbeschermd naar München gestuurd om daar, op nog geen half uur rijden van Dachau, te worden afgeslacht. Zowel de Duitsers als de Israëliërs hadden bij de bewaking grote fouten gemaakt en waren niet eens van het bestaan van Zwarte September op de hoogte. Duitse onwil en grote blunders tijdens de gijzeling maakten de atleten kansloos. Premier Golda Meir belastte het zogeheten Caesarea-team met de opsporing van de breinen achter de gijzeling.

Centraal in het filmverhaal staat Avner Kaufman (Eric Bana, bekend uit The Hulk), de gevoelige, door twijfels overmande leider van het Mossad-team, een soort metroseksueel avant la lettre, die bezwijkt onder de psychologische druk en kritische vragen stelt over de bestrijding van terrorisme. Dat is het gevolg van een indringend gesprek met de leider van een Palestijnse groep - de eerste sleutelscène in Munich in een safehouse in Athene - over het Palestijnse verlangen naar een eigen land. Een dialoog over hoe geweld geweld uitlokt en de cyclus van wraak en weerwraak nooit lijkt te worden doorbroken.

De echte Avner heet in werkelijkheid Mike Hariri, bijgenaamd “de keizer', een kettingrokende look-alike van Humphrey Bogart, die nooit één seconde wroeging heeft gehad. Nimmer ook vierden Mossad-agenten hun successen op Romeinse café-terrassen. En die Nederlandse prostituée, die in haar woonboot op de Vecht wordt gedood door de Mossad nadat zij één van de Israëlische jagers op Zwarte September in haar hotelbed heeft gelokt en vermoord, is eveneens een dramaturgisch verzinsel.

Wraak

“Het grootste misverstand is misschien wel dat het Golda Meir en de Mossad te doen was om vergelding“, vertelt Klein. “Vergelding speelde een rol in de diepgeschokte media, bij de getraumatiseerde bevolking en in de Knesset, maar niet bij de premier en al evenmin bij de Mossad en de militaire inlichtingendienst. De roep om wraak was een begrijpelijke emotie, maar de Mossad had een zeer rationeel motief: preventie van een volgende, nog grotere aanslag.“ Daarom is Klein hoogst ongelukkig is met de Nederlandse titel van zijn boek: Vergelding. “Het tegendeel was waar. We sloegen terug in een oorlog.“ Striking Back is de betere, Engelse titel

“München kwam voor Israël als een totale verrassing. De Mossad wist van niets. Ze hadden geen bronnen, geen informanten, geen contacten, geen waarschuwing, de beveiling van de atleten was totaal ondermaats. Zwarte September zei niemand iets. Ze konden geen antwoord geven op de vragen van premier Meir, die wilde weten wie achter de aanslag zat, en vooral of het opnieuw zou kunnen gebeuren. Heel essentiële vragen!“

Klein, wiens boek steunt op gesprekken met vijftig medewerkers van de Mossad en de militaire inlichtingendienst, voormalige ministers en assistenten van Golda Meir, vertelt dat de premier na 'München' werd geconfronteerd met louter onzekerheden. ,,Op iedere concrete vraag moest de directeur van de Mossad antwoorden: 'Ik weet het niet'. Heel pijnlijk natuurlijk.“

De Mossad, toen nog een kleine organisatie, riep het Caesarea-team in het leven onder leiding van de veteraan Mike Hariri. 'Dat was de crème-de-la-crème van de crème-de-la-crème. Spijt over een professionele fout hebben sommigen wel, morele spijt over doel en aard van de missies heb ik bij niemand kunnen bespeuren. Ze voelden zich helden, ze werkten in opdracht van de premier. Als je nu met ze praat, zie je die vijftigers en zestigers opeens weer dertigers worden. Ze spreken nog altijd in de tegenwoordige tijd over Caesarea.“

Het grote verschil tussen de fictie in Munich en de historische werkelijkheid is terug te voeren op het al wat oudere boek Vengeance van de Canadese journalist George Jonas. Pullitzer-winnaar Tony Kushner (Angels in America) en de tweede scenarioschrijver Eric Roth (Forrest Gump) baseerden zich op dit fel bekritiseerde boek, waarin een zekere Juval Aviv wordt opgevoerd die model staat voor Avner Kaufman.

Juval Aviv is echter nooit werkzaam geweest bij de Mossad, maar toch hebben Spielberg, Kushner en Roth de rechten van dit boek gekocht voor het filmscenario. Kushner beweerde onlangs ook met deze voormalige geheime agent te hebben gesproken en zeker te zijn van zijn bron. Hij introduceerde ter verdediging het begrip 'historische fictie“ als rechtvaardiging voor creatieve vrijheid.

Dat was een argument waar menig columnist en historicus in Israël zich kostelijk mee heeft vermaakt, maar dat weinig overtuigingskracht had. En Spielberg zelf heeft in de schaarse gesprekken, onder andere met Time, wel verteld over zijn motieven, zijn liefde voor Israël en zijn creatieve worsteling om nu eens geen commerciële 'movie' te maken, maar een echte “film' met een lading. De keuze voor het boek Vengeance als basis voor het script bleef hij verdedigen.

Klein: 'Als er al veel kritiek in Israël op de film loskomt, en ik denk dat dat wel zal meevallen, dan is het omdat zij dat boek hebben gebruikt. Het barst van de verzinsels, maar als ik dat zeg, gelooft niemand dat natuurlijk.“

Veilige haven

Israël is de afgelopen jaren gewend geraakt aan kritische films en documentaires, zoals Paradise Now van Hany Abu Assad, Checkpoint en vele andere titels. Zelfs Der Untergang, de film over de laatste dagen van Hitler, werd zonder veel discussie in roulatie gebracht en lovend besproken. In Munich laat Spielberg Mossad-agent Avner uitvoerig met zijn moeder praten. Zij, de Israëlische actrice Gila Almagaor, houdt dan de monoloog van de overtuigde zioniste die de holocaust heeft overleefd, Israël ziet als een veilige haven voor de joden en als een historische noodzakelijkheid.

Daar wil Spielberg balans brengen in zijn betoog en zijn critici vezekeren van zijn pro-Israëlische instelling. Het gesprek tussen verscheurde zoon en standvastige moeder is een van de twee sleutelscènes die Israëliërs zeer vertrouwd zullen zijn.

De families van de nabestaanden van de omgekomen atleten en de coaches onthielden zich van commentaar nadat zij door een van Spielbergs producenten waren geïnformeerd over inhoud en strekking. Ook na twee besloten vertoningen spraken de familieleden geen openbaar oordeel uit, tot grote opluchting van Spielberg. 'Een gewone schiet- en vechtfilm is het geworden en daar hou ik persoonlijk niet van. Verder heb ik er geen mening over“, zei Ankie Rechess, weduwe van coach Mark Spitzer.

Het is dan betekenisloos als geschiedkundig verhaal, toch vindt Klein dat Spielberg een waardevolle film heeft gemaakt. 'Er worden belangrijke kwesties aangesneden. München heeft in Israël van alles in gang gezet - liquidaties vormen sindsdien tot op de dag van vandaag een belangrijk middel in de oorlog tegen het terrorisme. De jacht op Zwarte September en de Bron der Jeugd met een verklede Ehud Barak, schietend in de straten van Beiroet, was geen onverdeeld succs. De aanvoerder van de aanslag in München, Abu Daoed, leeft nog steeds in Damascus en is al jaren geleden door premier Shimon Peres van de zwarte lijst van Mossad afgevoerd.“

Liquidaties

Volgens Klein denkt niemand in de inlichtingendiensten dat liquidaties het probleem oplossen. 'Het is niet meer dan een stuk gereedschap in de oorlog tegen terroristen. Je schakelt de tegenstander tijdelijk uit. Soms lukt dat, soms ook niet. Niemand in de Mossad heeft de illusie dat met liquidaties het terrorisme wordt uitgebannen. Het levert alleen tijdwinst op, soms zelfs een paar jaar rust aan het thuisfront.“

Het voorbeeld van een geslaagde liquidatie vindt hij de uitschakeling van dr. Wadi Haddad, die tientallen vliegtuigkapingen in de jaren zestig en zeventig had georganiseerd. Hij hield enorm van chocolade, ontdekte de Mossad. Een Palestijnse medewerker van de Mossad bezorgde een doos vergiftigde Belgische chocolade. Enkele weken later stierf hij. De statistieken lieten meteen een sterke daling van het aantal kapingen en andere acties zien.

Spielberg gaat in Munich verder dan een discussie over terreur en contraterreur. Dat maakt deze Hollywood-productie ronduit interessant, en gevaarlijk in de ogen van zijn tegenstanders in de Verenigde Staten en Israël. Wie films maakt, boeken schrijft of journalistiek bedrijft met het Midden-Oosten als hoofdthema, begeeft zich in een politiek mijnenveld. De verdeling in categoriën vindt meestal al snel plaats, een woord, een adjectief is genoeg: pro-Israël of pro-Palestijns. Sla een andere weg in en al snel klinkt het verwijt het morele kompas te hebben verloren. De grootste zonde is 'morele equivalentie', het gelijkstellen van terrorisme en anti-terrorisme, het verwarren van de goeden en de slechten, zeggen dat geweld geweld uitlokt en dat er een verband is tussen de Israëlische bezetting en Palestijns terrorisme.

De felste kritiek komt ook nu weer uit een pro-Israëlische hoek, die iedere vorm van onderzoek naar de motieven van terroristen, of het vermenselijken van Palestijnse militanten beschouwt als een vorm van moreel faillissement.

“Met joden als Spielberg en Kushner hebben we geen vijanden nodig“, meende een kwade Mimi Weinberg, de weduwe van de coach van de Israëlische worstelaars in München. Zij had zo'n film nooit verwacht van de maker van Schindler's List en een reeks van publieksfilms, een jood nog wel. Dat de maker van Jurassic Park, de Indiana Jones-reeks, ET, Amistad en talrijke andere vrijblijvende vermaakfilms zich ook met breinbrekers als terrorisme en contraterrorisme zou inlaten, kon zij niet bevatten.

Klein: 'Dat is nu de grote verdienste van Spielberg. Hij betrekt miljoenen die niet de opiniepagina's lezen, niet de boeken kopen en geen kennis nemen van het debat over de islamitische jihad en de reactie daarop bij dat debat. In die zin is het een heel politieke film, waarvan ik hoop dat hij vele vragen uitlokt. Persoonlijk denk ik dat liquidaties een zeer bruikbaar wapen zijn in de oorlog. Maar het is onmiskenbaar waar dat geweld geweld uitlokt. De liquidatie van een zeer geliefde arts in Tulkarm aan het begin van de intifadah leidde ertoe dat Fatah ook aanslagen ging uitvoeren. De liquidatie van een Palestijnse bommenmaker in 1995 leidde tot een golf van aanslagen waardoor Shimon Peres de verkiezingen verloor. Over kosten en baten wordt in de Mossad voortdurend gepraat. De morele kwesties laten zij over aan de politici en de commentatoren die op een andere planeet leven.“

Als liquidaties - tot op de dag van vandaag goedgekeurd door linkse en rechtse premiers - wraakacties tot gevolg hebben, volgt er altijd een openbare discussie in Israël. Gebeurt er niets na een operatie dan blijft het stil. Over de meeste liquidaties in de Palestijnse gebieden, die overigens worden uitgevoerd door de Shabak, wordt na de uitschakeling van de Hamasleiders Rantissi en Yassin in 2004 nauwelijks meer gepraat.

Maar als de Mossad de leider van het Iraanse kernenergieprogramma zou uitschakelen, of de leider van Hamas in Damascus, en wraakacties volgen, zal het debat weer oplaaien. Klein: 'Iran heeft op het ogenblik alle prioriteit, maar vanwege de samenwerking met de Amerikanen, de Fransen en de Duitsers verwacht ik niet onmiddellijk acties van de Mossad. Er zijn ook beperkingen.“

Niet alleen van praktische, logistieke aard. In het rechtse dagblad Yedioth Ahronot schreef de conservatieve columnist Ofer Shelah deze week dat iedereen in Israël na vijf jaar intifadah weet dat het machtigste leger in het Midden-Oosten en de Mossad de Palestijnen groot leed kunnen berokkenen, maar dat daarmee terrorisme en nationalistische aspiraties niet bestreden worden, laat staan dat de koers van de geschiedenis met liquidaties wordt verlegd.

Dat is precies wat Spielberg, bepaald geen zelfhatende, anti-Israëlische jood of dweper met de Palestijnse zaak, op filmische wijze heeft willen zeggen. Hij heeft geen antwoorden, geen oplossingen, maar wél een reeks puntige, relevante vragen, verpakt in politieke actiefilm.

Munich. Regie: Steven Spielberg. Met: Eric Bana, Daniel Craig, Ciarán Hinds, Mathieu Kassovitz, Hanns Zischler, Geoffrey Rush. In: 71 bioscopen.

    • Oscar Garschagen