Ontslag op zijn Hilversums

De toekomst van de ZaterdagMatinee wordt bedreigd door grote bezuinigingen, zegt programmeur Jan Zekveld. Hij gaat op zijn zestigste met gedwongen pensioen - zijn artistiek ambitieniveau zou te hoog zijn.

Een reconstructie.

Sir Simon Rattle (links) in gesprek met Jan Zekveld Foto Bram Budel Dirigent Simon Rattle en Jan Zekveld praten na in de dirigentenkamer na afloop van de 'zaterdag matinee' in het concertgebouw. FOTO: BRAM BUDEL Budel, Bram

Het publiek klapt altijd graag bij de ZaterdagMatinee, de serie wekelijkse concerten van de omroep in het Amsterdams Concertgebouw, die rechtstreeks op Radio 4 worden uitgezonden.

Dit keer was het applaus meer dan terecht. Dirigent Sir Simon Rattle en zijn Berliner Philharmoniker - voor het eerst in het bestaan van de Matinee op het podium van het Concertgebouw - zetten een uitvoering met Haydn, Schönberg en Ravel van wereldniveau neer. Na een even daverend beloonde toegift hing er in de dirigentenkamer een euforische stemming. Breed grijnzend en ontspannen praatte Rattle met Jan Zekveld, de programmeur van de Matinee. Op de gang wachtte een rij Rattle-fans op een handdruk of een handtekening.

Terwijl Sir Simon zijn moment van glorie beleefde, was het voor Jan Zekveld (60) een moment van verbeten bitterheid. Hij had net gehoord dat hij wordt ontslagen, al was hij formeel slechts volgens de riante omroep-CAO met vervroegd pensioen gestuurd. Officieel is het niet tegen Zekveld gezegd, maar volgens hemzelf komt het erop neer ,,dat Jan Zekveld niet meer past in de huidige bedrijfscultuur van de publieke omroep en een te hoog ambitieniveau heeft.“

Die wrange woorden staan aan het slot van drie vellen papier die Zekveld me maandagmiddag over een café-tafel toeschoof. Aanvankelijk vond hij het te pijnlijk om erover te praten en dat vindt hij nog steeds. Maar nu heeft hij de feitelijke voorgeschiedenis en zijn conclusies thuis opgeschreven en hij wil er verder geen toelichting meer op geven. Als hij wel zou praten, zouden zijn emoties en zijn wrok kennelijk zeker de overhand krijgen. En hij moet dit jaar nog uitdienen in Hilversum.

En daar heerst totale crisis sinds het kabinet-Balkenende besloot te bezuinigen op de omroep. De positie van de omroepverenigingen en vooral de NPS staat ter discussie. Binnen de VVD leeft zelfs het idee de hele publieke omroep op te heffen.

De omroeporkesten die samen het Muziekcentrum voor de Omroep (MCO) vormen zijn al gesaneerd. Het MCO omvat nu nog het Radio Filharmonisch Orkest, de Radio Kamer Filharmonie, het Metropole Orkest en het Groot Omroepkoor. Maar in zijn papieren analyse vreest Zekveld voor “een verdere afbraak“ van het MCO. Dat is een rechtstreekse bedreiging voor Zekvelds Matinee. Of zelfs “de ondergang“ als iedereen in Hilversum zich met alles blijft bemoeien. “De artistieke output rechtvaardigt niet er zo'n omvangrijke en kostbare podiumkunstinstelling op na te houden.“

Persbericht

Een week voor de Matinee met de Berliner en Rattle lekte uit dat Kees Vlaardingerbroek door NPS, AVRO en TROS was benoemd als opvolger van Zekveld. Vlaardingerbroek (43), die ooit bij de Matinee werkte, is nu nog hoofd programmering en artistiek manager van de Rotterdamse concertzaal De Doelen. Al op 1 maart treedt hij in Hilversum aan als de nieuwe artistiek leider van de Matinee.

Een achteraf verspreid persbericht over de aanstelling van Vlaardingerbroek noemde niet eens de naam van Zekveld. Toch heeft hij een langdurige en belangrijke staat van dienst bij de Matinee, die ook dankzij de radio-uitzendingen in binnen- en buitenland hoog wordt aangeslagen.

Zekveld, eigenzinnig, creatief en compromisloos, was een zeer succesvol artistiek leider van de Matinee sinds 1983, met een onderbreking van enkele jaren waarin hij artistiek directeur was van het Koninklijk Concertgebouworkest. Daar vertrok hij in 1996. Hij had ruzie met de toenmalige chef-dirigent Riccardo Chailly. Hij had ook een conflict met zakelijk directeur Willem Wijnbergen over de volgens hem te commerciële koers van het orkest. En Zekveld voelde zich gefrustreerd in zijn streven naar wat hij noemde “hoogwaardige vernieuwing van het repertoire“. Zo werden projecten geschrapt omdat er geen garantie was voor een volle zaal.

Zekveld keerde terug naar Hilversum, waar uiteindelijk in 2003 na jaren van plannen en praten een doorbraak werd gemaakt naar een gezamenlijk Hilversums muziekbeleid. Als Matinee-programmeur kreeg Zekveld nu een driedubbele taak. Hij werd namelijk ook artistiek directeur van het MCO en “artistiek leider levende muziek' op de klassieke zender, Radio 4.

Nauwelijks een jaar later moest hij die functies weer opgeven na tal van conflicten tussen omroepen, directie en musici over de gedwongen bezuinigingen op het MCO. Staatssecretaris Medy van der Laan kortte het budget met twintig procent. Negentig voltijdse banen werden geschrapt. Het aantal concerten werd flink verminderd. Het aantal Matinees werd van veertig teruggebracht tot vijfendertig. Zekveld wilde het Radio Symfonie Orkest opheffen.

Het MCO verkeerde in 2004 na een opstand onder het personeel in chaos en crisis: twee directeuren waren opgestapt, een orkestmanager en een deel van het Curatorium. Orkesten werden samengevoegd terwijl Jaap van Zweden aantrad als de nieuwe chef-dirigent. En na een tijdelijke interimdirecteur kwam er met Anton Kok een “definitieve' interim-directeur.

Na zijn vertrek bij het MCO stond de Matinee-programmeur Zekveld vrijwel geïsoleerd in Hilversum. Hij werd zeer gerespecteerd voor wat hij heeft bereikt. Maar hij stond steeds eenzamer in zijn strijd voor een verdere opwaardering van “zijn' Matinee. Die wil hij al jaren op het niveau van een permanent internationaal muziekfestival brengen. Binnen de omroep wordt hem al jaren verweten geen oog te hebben voor andere zaken dan zijn Matinee. Een andere oude klacht is dat Zekveld niet zelf een opvolger had gezocht om die in te werken. Hilversumse collega's verwijten hem dat hij niemand goed genoeg vindt en niemand naast zich duldt.

Voor Zekvelds gedwongen vertrek bij de Matinee werd in het Hilversumse persbericht geen reden genoemd, ook niet voor zijn zeer vroege pensioen. Op 21 december werd Zekveld zestig jaar.

Zekveld: “Volgens de omroep-CAO moet je op je zestigste met pensioen. Op 1 januari is die bepaling afgeschaft en nu wordt de oude regeling afgebouwd. Want het is tegenwoordig juist overheidsbeleid om mensen langer te laten werken en ik ken talloze andere medewerkers van de publieke omroep die tot hun 65ste blijven werken. Je baas moet dat dan wel goed vinden. Op aandringen van het Muziekcentrum van de Omroep en van chef-dirigent Jaap van Zweden is besloten om mijn contract één jaar te verlengen, tot 1 december dit jaar. NPS, AVRO en TROS, de huidige eigenaars en financiers van de Matinee [die in 1961 was begonnen als Vara Matinee], moesten daar knarsetandend mee akkoord gaan.“

Kanttekening

Als Zekveld in december definitief vertrekt is hij nog steeds zestig. Veel belangrijks heeft hij dit laatste jaar overigens niet meer te doen. Het programma voor het seizoen 2006-2007 is klaar. Het is net naar de drukker gestuurd en wordt eind februari bekend gemaakt. Van de ruim 1300 Matinees die dan geweest zullen zijn, heeft Zekveld bijna de helft geprogrammeerd. Op 1 maart treedt Kees Vlaardingerbroek aan. Hij krijgt dan de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het nieuwe seizoen en gaat het seizoen 2007-2008 programmeren.

Zekveld is woedend over de procedure bij de keuze van zijn opvolger en - al zegt hij het niet met zoveel woorden - over het resultaat daarvan. Hij heeft een lijstje voorgeschoteld gekregen met allerlei namen. Tegen zijn zin, maar in uitdrukkelijke opdracht van de Raad van Bestuur van de Publieke Omroep, heeft hij bij elke naam een kanttekening moeten maken. Verder is hij niet bij de procedure betrokken of geïnformeerd, laat staan geraadpleegd, zegt hij.

“Ik heb bij herhaling gesteld dat, gelet op het ambitieniveau en het internationale karakter van de Matinee, er een selectiecommissie zou moeten komen met klinkende namen uit het netwerk waarbinnen de huidige artistiek functioneert.“ Buitenlanders dus. Zekveld noemt Elmar Weingarten, de voormalig intendant van de Berliner Philharmoniker, de leiders van de Cité de la Musique in Parijs of het Konzerthaus in Wenen of Nicolas Kenyon, zijn collega bij de Londense Proms. En Gerard Mortier, met wie hij en enkele andere internationale experts een artistiek beleidsplan formuleerden voor het zieltogende Holland Festival. Daardoor werd de subsidie drastisch verhoogd. “Daarvan profiteert Pierre Audi nu“, noteert hij fijntjes over de nieuwe artistiek directeur van het festival.

Maar zo'n internationale commissie kwam er niet. De omroepen benoemden - in de woorden van Zekveld - “een commissie binnen het Hilversumse Mediapark.“ Die bestond uit Margreet Teunissen (zendercoördinator Radio 4), Hans Verbugt (Amsterdams Conservatorium), dirigent Jaap van Zweden, Mauricio Fernandez (castingdirector van de Matinee), Roland Kieft en Aukelien van Hoytema (eindredacteuren Radio 4). De commissie stond onder leiding van Rob Heukels, programmaleider Radio. Zekveld vindt Heukels een functionaris “zonder enige expertise en gezag in de wereld van kunst en cultuur“.

Kees Vlaardingerbroek wil niet ingaan op die kritiek. “Ik zal daar niets over zeggen, ik respecteer de mening van Jan. Gelukkig was er een grote benoemingscommissie en die was unaniem overtuigd van mijn geschiktheid. Jan Zekveld heeft me een regeltje geschreven, verder is er nog geen contact geweest. Het is naar dat Zekveld, een man met zoveel verdiensten, afscheid neemt met zoveel onvrede.“

Vlaardingerbroek is zelf na zijn studie musicologie begonnen bij de Matinee, maar dat betekent niet dat hij bevriend is met Zekveld. “Ik heb bij de Matinee het vak geleerd, ik heb Jan Zekveld heel hoog als programmeur. Toen hij tussentijds naar het Concertgebouworkest ging, heb ik verder gewerkt onder zijn opvolger André Hebbelinck. In mijn acht jaar bij De Doelen heb ik Zekveld maar een enkele keer gezien.

De toekomst van de Matinee ziet Vlaardingerbroek goeddeels in het verdergaan op de lijn van Zekveld. Maar hij is ook beïnvloed door de interdisciplinaire aanpak van Hebbelinck, die in de Matinee aankwam met jazz en met video. “De prachtige opera-serie van de Matinee moet blijven. Het is fantastisch om nieuwe muziek in verband te brengen met de grote klassieke traditie. Nieuwe muziek mag geen getto zijn, die moet in dialoog worden gebracht met muziek uit andere tijden. Typisch voor mij is mijn belangstelling voor oude muziek. Ik word enthousiast als een eigentijdse componist als Peter Jan Wagemans wordt gefascineerd door de meerstemmigheid van [de dertiende-eeuwse Franse componist] Perotinus.“

Zekveld voorziet de ondergang van het MCO als de achterhaalde structuur van Hilversum niet verandert, omdat er nog immense nieuwe bezuigingen aankomen. “Er zullen nieuwe evaluaties komen, bijvoorbeeld van de Raad voor Cultuur die onafwendbaar opnieuw negatief zullen uitpakken. De Raad signaleerde terecht dat het Radio Symfonie Orkest artistiek ondermaats functioneerde. Dat lag uiteraard niet aan het orkest zelf, maar aan de gebrekkige en niet coherente artistieke aansturing en de programma-opdrachten van de omroepen.

“Als dat zich blijft herhalen is verdere afbraak van het MCO het gevolg. Het MCO is ondanks de bezuinigingen nog steeds de grootste instelling voor podiumkunst in Nederland. Mijn visie is altijd geweest: doe met het MCO in de allereerste plaats wat anders in het muziekleven niet van de grond zou komen. Verder moet er gebeuren wat noodzakelijk is om de speelcultuur van de orkesten en de vocale cultuur van het Groot Omroepkoor te handhaven. Het lot van het MCO hangt nauw samen met dat van de Matinee. Zonder het publieke succes daarvan zou het al lang afgelopen zijn geweest met het MCO.“

Perspectieven

Anton Kok, de interimdirecteur van het MCO, zegt dat Zekveld daarin gelijk heeft, tenminste, vanuit zijn perspectief. “Maar er zijn meer perspectieven. Met onze orkesten zorgen we grotendeels voor de vulling van de Matinee èn van de Utrechtse concertserie Vrijdag van Vredenburg, die eveneens live op Radio 4 is te horen. Daarbij streven we naar evenwichtigheid tussen de beide podia, dus niet het Amsterdamse erg geprofileerd en het Utrechtse een stuk minder. We willen in Muziekcentrum Vredenburg een groter vast publiek. En we willen dat vanuit één visie beide podia worden geprogrammeerd met de orkesten van het MCO.

“Voor het MCO is zelfs van levensbelang dat de Matinee op zijn minst op hetzelfde kwaliteitsniveau wordt voortgezet“, aldus Kok. “Daarbij gaat het vooral om de zeer succesvolle mix tussen het eigentijdse en het klassieke repertoire, premières die anderen niet kunnen doen. Na besprekingen met de Raad van Bestuur en de omroepen hopen we binnenkort af te spreken dat er als gelijkwaardige partners vanuit één lijn wordt geprogrammeerd. Dan heeft het MCO niet meer te maken met elkaar beconcurrerende omroepen in elkaar beconcurrerende series. Dat moet zo snel mogelijk leiden tot één artistiek leider en een artistiek meerjarenplan voor beide podia.“

Kok, interim-directeur van een bedrijf “met vijfhonderd werknemers, hypotheken en gezinnen“, probeert om ieder geval een aantal van Zekvelds wensen te realiseren. En hij blijft positief en enthousiast. “We zijn een cultuurbedrijf met een groot potentieel, met twee klassieke orkesten, het Metropole Orkest en een koor. De chef-dirigenten Jaap van Zweden, Vince Mendoza en Simon Halsey zijn nieuw, fris en jong. We zijn klaar voor een nieuwe stap. De huidige Matinee is alleen Amsterdam en het Concertgebouw. Maar we willen die naam van de Matinee ook verbinden aan het MCO als geheel, als een onaantastbaar muziekinstituut.“

www.zaterdagmatinee.nl

    • Kasper Jansen