Levenslustig in de hel

In Nigeria denken ze met weemoed terug aan de slaventijd. De invoering van het islamitisch recht in het noorden van Nigeria is het beste wat sommige christenen de afgelopen jaren is overkomen. Veel Nigerianen doen alles om zoveel mogelijk op blanken te lijken. Polygamie is een zegen voor de vrouw.

Het zal de lezer nu al duidelijk zijn: Politieke correctheid is het laatste wat je journalist en Afrika-kenner Gerbert van der Aa kunt verwijten. In Nigeriaanse toestanden schept hij er een satanisch genoegen in om de meest stoffige clichés aan flarden te scheuren. Het enige wat je zeker weet aan het eind van het boek: in Nigeria is niets wat het lijkt. Zelfs als de journalist een wijdverbreid vooroordeel bevestigt, geeft hij er toch weer een draai aan. 'Welkom in het meest corrupte land van Afrika', luidt de titel van een hoofdstuk. Nigeria wordt daarin beschreven als een land van ritselaars. Zakenlui worden er afgeperst. Maar “ook een corrupt systeem is een systeem', schrijft Van der Aa dan. 'Er gelden in Nigeria wel degelijk regels en wetten, maar die liggen minder vast dan in een westerse rechtsstaat. Wat soms wel zo handig is. Er valt bijna altijd wel iets te regelen, ook als dat tegen de wet ingaat.' En: 'Dat misdaadorganisaties [...] de internationale drugshandel langzaam overnemen maakt duidelijk dat ze de capaciteit hebben om economisch succes te boeken. De kans is groot dat ze de vaardigheden die ze nu verwerven na verloop van tijd ook in legale bedrijfstakken gaan toepassen. Nederland was in de zeventiende eeuw ook een maffiastaat.'

Soms voert de tegendraadsheid te ver. Het boek beschrijft de jaarlijkse trek door de Sahara naar Europa van naar schatting 50.000 Nigerianen wel erg laconiek als avontuurlijke reis voor jonge optimisten. Dat het nood is die gelukszoekers verleidt om zonder voldoende water door de woestijn te trekken of zich in wrakke bootjes op zee te wagen, wordt te gemakkelijk afgedaan als waanbeeld van 'veel Europeanen'. Daarmee doet de schrijver de kleine helden te kort die hun leven wagen en vernederingen verdragen om hun familie uitzicht te bieden op een beter bestaan.

De belangrijkste mythe die Nigeriaanse toestanden vermorzelt, is dat Nigeria een hel op aarde is. Een land van dieven en zelfverrijkers, levend onder de vloek van de vette olie. Dat is één kant van het land. Maar het is niet de werkelijkheid die zich opdringt als je net zoals Van der Aa in je tweedehands auto door het land tuft of in een van de overvolle mini-busjes die als taxi's voor de lange afstand dienen. Met aanstekelijk enthousiasme schrijft hij over de vitaliteit, het improvisatievermogen en de levenslust van al die kleurige mensen die hij ontmoet.

Grote delen van het boek zijn ontleend aan reportages die Van der Aa eerder schreef voor Elsevier, NRC Handelsblad, Esquire, Nieuwe Revue en Internationale Samenwerking. Het boek stijgt nergens uit boven die gelegenheidsverha- len. Diepgang en inzicht ontbreken. Misschien heeft de schrijver tijdens zijn reizen niet genoeg tijd voor reflectie gehad. En afgaande op de literatuurlijst achterin, waarop vijftien werken staan, heeft hij ook te weinig gelezen.

Gerbert van der Aa: Nigeriaanse toestanden. Reis door het meest corrupte land van Afrika. Nieuw Amsterdam, 223 blz. euro 17,95.