In Bolivia wenkt en walmt het cocablad

Bestrijding van de cocateelt is een inbreuk op de Boliviaanse soevereiniteit, meent de kersverse president Evo Morales. In de regio waar de ex-cocaboer opgroeide, zien de grote cocaverbouwers hun kans al schoon.

Van cocabladeren gemaakte crème ter behandeling van jeugdpuistjes of littekens was deze week in La Paz te koop op een speciale cocamarkt. En op het feestje na de inhuldiging van de nieuwe Boliviaanse president Evo Morales was er cocataart. En wat kreeg de president van Venezuela Hugo Chávez maandag na een bezoek aan zijn Boliviaanse collega? Een portret van vrijheidsstrijder Simón Bolívar (1783-1830), gemaakt van de 'heilige blaadjes'.

Waar je ook gaat in Bolivia, overal wenkt en walmt het cocablad. Dat geldt des te meer nu een voormalige cocaboer en voorzitter van de vakbond van verbouwers van deze plant is verkozen tot president. Een van de belangrijkste agendapunten van Morales, die zichzelf een 'nachtmerrie voor de VS' noemt, is de volledige vrijgave van het verbouwen van coca. 'We moeten de vraag naar cocaïne uitroeien maar niet de plant,' is zijn credo.

Al twintig jaar lang probeert het Boliviaanse leger aangestuurd en deels gefinancieerd door de VS de verbouw van cocaplanten in de Chapare-regio met wortel en tak uit te roeien. Maar met name door hardnekkig verzet van ex-vakbondsman en indiaan Morales is dat nooit helemaal gelukt. Het kauwen van cocabladeren als probaat middel tegen de honger en uitputting gebeurt in de Andes al duizenden jaren. Het verbieden van cocateelt is daarom een onaanvaardbare aantasting van de soevereiniteit van Bolivia, meent Morales.

In de kletsnatte jungle waar illegaal coca wordt geteeld, staat het schamele bouwsel waar de president als tiener opgroeide. Het is een dak op palen, zonder muren en met een houten tussenvloer in het dorpje 14 de Septiembre. Uit de lege woning die nog steeds van Morales is, steekt de vlag van zijn socialistische partij (MAS) en de indianenvlag. In de tuin groeien bananen en papaja's en je komt er handen tekort om de muggen van je af te meppen.

'Cocaplanten staan al jaren niet meer op Evo's landgoed. Hij werd steeds gecontroleerd,' zegt straatbewoner Felix Huanca. Hij vertelt glunderend hoe Morales aanvankelijk carrière maakte in de cocavakbond met de organisatie van voetbalwedstrijden. Later werd Evo voorzitter. Hij wist twee jaar geleden na het organiseren van wegblokkades te regelen dat elke familie in de Chapare legaal een eigen cocaveldje (een zogeheten cato van 40 bij 40 meter) mag onderhouden.

Bij vrijwel elk huis in dit ontoegankelijke oerwoud liggen cocablaadjes op een zeiltje in de zon te drogen. Met de coca, die vier keer per jaar kan worden geoogst, verdient een familie 1.500 dollar per jaar. Op de muren prijken leuzen als 'Vota por la Coca' (Stem voor de coca), 'Evo Presidente' en 'Coca sí, Yanquis no!'

De voorzitter van de lokale boerenbond, Ramón Rebollo, zegt zich grote zorgen te maken over de politieke wending. Hij produceert naar eigen zeggen alleen palmharten en bananen omdat hij geen gewassen wil verbouwen die mensen in andere landen schade toebrengen. 'Maar ik weet dat de afgelopen maanden steeds meer grote cocaverbouwers chemicaliën brengen naar plekken in het meer noordelijk gelegen nationaal park. Ze speculeren dat er geen controles meer komen en dat ze straffeloos cocaïne kunnen maken.'

President Morales zegt de cocateelt goed te keuren maar drugshandel te bestrijden. Het is een eigenaardige mededeling omdat iedereen in Chapare zegt dat negentig procent van de productie uit dit gebied wordt opgekocht door drugsbaronnen. Rebollo pakt een cocablaadje en scheurt er een piepklein stukje af. 'Dit deeltje is voor lokale consumptie en van de overgrote rest wordt cocaïne gemaakt.'

De blaadjes die Bolivianen traditioneel kauwen komen uit de meer westelijk gelegen regio Las Yungas. Wettelijk is geregeld dat op 12.000 hectare van deze ten noorden van La Paz gelegen streek cocaplanten mogen worden verbouwd. De bladen van die planten zijn dikker en veel beter om op te kauwen. De coca uit Chapare deugt volgens alle ingewijden alleen voor de vervaardiging van cocaïne.

'Al dat geklets over het culturele belang van het duizendjarige blad is gewoon flauwekul,' zegt Karl Hoffmann, een Boliviaan die met geld van de Europese Unie sociaal-economische projecten in de regio opzet in de hoop cocaboeren tot een ander bestaan te verleiden. 'De verbouw van coca gaat om het geld en verder niets. Zolang dit het meest profijtelijke gewas is, blijft het hier bestaan. Dat heeft niets met eeuwenoude tradities te maken.'

Op basis van satellietfoto's valt op te maken dat naast de 3.200 hectare, die families in Chapare als coca-kostgrondjes gebruiken, er zo'n 10.000 hectare illegaal wordt verbouwd. Dat was 20 jaar geleden tijdens de hoogtijdagen 40.000 hectare.

De voormalig cocaboer, nu burgemeester van Chapare-stadje Shinahota, Rimer Ágreda, vertelt dat er in de jaren tachtig totaal straffeloos in coke werd gehandeld. 'Vliegtuigen van drugsbazen met pakken vol geld landden op de weg. Overal langs de straat zaten mannen met weegschalen om de coke te wegen,' zegt Ágreda.

Het leven in Chapare is sindsdien redelijk genormaliseerd. Dit komt mede door de uitroeiing, de door met name Amerika gesubsidieerde pogingen om alternatieve gewassen als bananen en ananas te telen en dankzij het geld van de EU die de afgelopen zes jaar ziekenhuizen, scholen en waterleidingen heeft aangelegd. De burgemeester verwacht niet dat de cocateelt gaat toenemen. 'Dan zal de prijs immers dalen.'

De directeur van het cocamuseum in La Paz, Jorge Hurtado, verwacht juist wel dat de zogeheten cocaleros hun kans grijpen. 'Ze weten heel goed dat Morales geen repressie tegen ze zal gebruiken. Morales is immers politiek groot geworden dankzij de cocaboeren,' aldus Hurtado.

Mede op verzoek van Morales en bekostigd door de EU zal worden bekeken in hoeverre commerciële productie mogelijk is van fatsoenlijk cocaproducten als de crèmes, hoestdrankjes of cocabier. EU-vertegenwoordiger Hoffmann verwacht niet dat dit iets oplevert. Cocaïne is volgens internationale verdragen nu eenmaal een verboden product en dat zal waarschijnlijk wel zo blijven. 'En bovendien is het smerig. Tandpasta van coca of haarsmeerseltjes van coca hebben een vieze geur.'

    • Marcel Haenen