Zo veel ballen, zo veel strijd

Verdwazing alom, zeker zodra er een bal in het spel is. Een grote bal of een kleine bal, als hij maar rolt, als er maar tegen geslagen, geschopt of achteraan gehold kan worden. Geef een kind een bal en hij komt in beweging. Een bal geeft vreugde en hoop maar een bal drijft ook mensen tot wanhoop. Een balspel geeft zelfs reden tot psychologische, sociologische en andere wetenschappelijke analyses. Grote industrieën zijn nota bene ontstaan door balspelen. En ook de politiek en de economie zijn voor een belangrijk deel al afhankelijk geworden van rollende en stuitende ballen.

Wie nadenkt, komt al gauw tot een lijst van meer dan dertig balspelen. Van de tafeltennisbal tot de voetbal, van de cricketbal tot de basketbal, van de biljartbal tot de honkbal. En het is niet uitgesloten dat er nieuwe spelen met een bal van welke omvang ook worden bedacht. De spelende mens zoekt nieuwe uitdagingen. De industrie wil een nieuw spel met een nog niet eerder ontworpen bal, want er moeten ballen rollen.

Al van vijfhonderd jaar of meer voor Christus bestaan er balspelen. En wanneer nog geen bal van welk materiaal ook was uitgevonden, dan fungeerden wel stenen, blazen, kloten of schedels als speelbal. Een reken maar dat er ook toen mensen waren die het spel aan een diepgaande analyse onderwierpen, onder het genot van een spiritueel drankje, tot ze elkaar te lijf gingen en de hersens insloegen. Meningsverschillen en vechtpartijen naar aanleiding van balspelen zijn van alle tijden.

Neem nu het Meso-Amerikaanse balspel, ontstaan enkele honderden jaren voor Christus. Dat stond bij de Azteken bekend als tlachtli of tlaxtli, bij de Maya als poctatoc of pokatok en bij Sinaloa als ulama. Enkele vormen worden nog steeds beoefend in Midden- en Zuid-Amerika. Het spel werd gespeeld met een rubberen bal, die door een ring in de muur gegooid moest worden. De spelers mochten de bal met een beperkt aantal lichaamsdelen raken. Meestal werd het gespeeld in teams, soms ook één tegen één. Elke zichzelf respecterende Meso-Amerikaanse stad had een balspelplaats. De grootste, met een oppervlakte van 166 bij 68 meter, was die van Chichén Itzá, Mexico.

Het spel had ook een belangrijke religieuze component. Soms beelden de verschillende teams tegen elkaar strijdende goden uit waarbij de verliezers konden worden geofferd: want de goden, aarde en zon moesten regelmatig met vers bloed worden gevoed. De schedel van de leider van het verliezende team werd gebruikt als binnenste voor een nieuwe bal. Er zijn ook aanwijzingen dat juist winnaars werden geofferd, om als goden plaats te nemen in het pantheon.

Helden waren er net als nu, al moesten ze toen veel meer winnen en presteren om de heldenstatus te verwerven dan de spelers in het mediatijdperk van tegenwoordig. De Popol Vuh, een heilig geschrift van de Maya, bevatte tal van verhalen over balspelen, waaronder die tussen de heldentweeling Hunahpu Ixbalanque en de heren van Xibalba. Het Meso-Amerikaanse balspel werd ook wel gespeeld als vervanging van oorlog. Zoals er ook in de moderne tijd mensen zijn die menen dat het organiseren van balspelen de oorlogszucht kan verdringen. Maar zij leren op den duur dat door balspelen de vijandigheid juist kan toenemen. Spel ontaardt al gauw in strijd. Want wie niet wint, met of zonder bal, verliest aan status.

    • Guus van Holland