Verre planeet heeft iets weg van de aarde

Astronomen hebben buiten ons zonnestelsel een planeet ontdekt die veel meer op de aarde lijkt dan eerder gevonden exemplaren. Het gaat om een ijzige rotswereld met een dunne atmosfeer. Aards leven is er niet.

De astronomen, ruim zeventig in getal, publiceren hun ontdekking vandaag in het wetenschappelijke tijdschrift Nature. De nieuwe planeet is circa vijf keer zo groot als de aarde. Hij draait in tien jaar om een rode dwerg, een veelvoorkomend stertype, en staat op een afstand van 21.000 lichtjaar, niet ver van het centrum van ons Melkwegstelsel.

Leven op deze exoplaneet - de aanduiding voor planeten buiten ons zonnestelsel - is uiterst onwaarschijnlijk. Doordat de begeleidende ster relatief koel is en de planeet twee keer zo ver van zijn 'zon' staat als de aarde, is het er met 220 graden Celsius onder nul bitter koud. Waarschijnlijk gaat de rotsbodem van de planeet schuil onder een keihard bevroren oceaan die de planeet compleet bedekt; omstandigheden die het beeld oproepen van een groot formaat Pluto. Niettemin is de nieuwe exoplaneet veel 'aardser' dan eerder ontdekte reuzenformaat gasbollen.

Sinds de eerste exoplaneet tien jaar geleden aan de hemel werd gezien, zijn er ruim 160 opgespoord. Aanvankelijk ging het vooral om reusachtige, hete gasbollen van het formaat Jupiter of nog groter. Dat kwam door beperkingen in de waarneemtechniek: kleinere planeten werden eenvoudig niet gezien. Vorig jaar juni is een exoplaneet ontdekt met een massa van 'slechts' 7,5 keer die van de aarde, maar die staat zo dichtbij zijn 'zon' dat het oppervlak ervan gloeiend heet is.

Een exoplaneet verraadt zich via minuscule variaties in de snelheid (ten opzichte van de aarde) van de begeleidende ster. Nauwkeuriger waarnemingen brengen steeds lichtere exemplaren in beeld, maar alleen als ze op korte afstand van de begeleidende ster hun rondjes draaien. Van aards leven is bij die hitte per definitie geen sprake. Op de aarde gelijkende planeten zijn er wel, alleen je ziet ze niet.

De vandaag in Nature gepresenteerde exoplaneet is ontdekt met een alternatieve techniek. Die maakt gebruik van een effect dat Albert Einstein in 1915 voorspelde: sterlicht dat langs een zwaar object scheert, wordt door de zwaartekracht een beetje afgebogen. De combinatie exoplaneet-begeleidende ster werkt als een soort vergrootglas (zwaartekrachtslens) voor een andere ster die er achter langs beweegt. Een kortstondige verstoring van die toegenomen helderheid duidt vervolgens op de aanwezigheid van een exoplaneet.

De nieuwe planeet is op 10 augustus 2005 ontdekt. Een internationaal netwerk van telescopen hield een zwaartekrachtslens al een maand continu in de gaten, toen een telescoop in Chili de verstoring zag die de exoplaneet verraadde. Vooralsnog luidt de naam OGLE-2005-BLG-390Lb - de aanduiding voor in een catalogus.

Het is de derde keer dat langs deze weg een exoplaneet is aangetoond. Tweemaal ging het om driedubbele Jupiters, ditmaal is het exemplaar 'slechts' vijf keer zo groot als de aarde. De lensmethode - die als nadeel heeft dat de waarneming eenmalig is en slechts een paar uur duurt - moet in de nabije toekomst nog veel meer kleine exoplaneten opleveren: die categorie is volgens de modellen van planeetvorming het talrijkst. Astronomen verwachten dat een verre aarde, al dan niet voorzien van leven, vanzelf zal opduiken.