Kleine bonden zijn in trek bij CAO's

'Cowboybonden' die FNV en CNV buitenspel zetten bij het afsluiten van nieuwe CAO's bedreigen het Nederlandse CAO-systeem.

Dat werkgevers klagen over 'onredelijke' eisen van de vakbonden is van alle tijden. En dat ze manieren zoeken om onder 'starre' CAO-afspraken uit te komen ook. Maar dat werkgevers kleine bonden uitzoeken om voor hen gunstige CAO's af te sluiten, is in Nederland relatief nieuw. Gisteren bleek vakbond De Unie met de werkgevers in de mode- en sportdetailhandel Mitex in gesprek te zijn over een nieuwe CAO, zonder dat FNV en CNV waren uitgenodigd.

Vorig jaar sloot De Unie in de horeca ook een CAO af zonder de andere bonden, terwijl deze vakbond voor middelbaar en hoger personeel nauwelijks leden heeft in die branche. Andere door 'cowboybonden' afgesloten CAO's zijn die in de transportsector, de uitzendbranche en bij de Hema, hoewel dat bedrijf in december door de rechter werd teruggefloten.

Volgens Anja Jongbloed van FNV Bondgenoten is het principe heel eenvoudig. Iedereen in Nederland kan een vakbond beginnen en CAO's afsluiten, zegt de CAO-coördinator van de grootste vakbond van Nederland. Daar bestaan nauwelijks wettelijke eisen voor, de bond hoeft bijvoorbeeld niet een minimum percentage werknemers als lid te hebben. Werkgevers die een goedkope CAO willen, zoeken daar een bijpassende vakbond bij. 'Zo kenden we al de landelijke belangenvereniging LVB. Die leent zich daarvoor.'

De kale lonen in zulke CAO's zijn meestal niet bijzonder laag, zegt Jongbloed, en zo verkoopt de LVB zijn CAO's aan werknemers. 'Maar ze vertellen er niet bij dat er bijvoorbeeld geen pensioen in zit, geen kinderopvang of opleidingsmogelijkheden. Daar zit de kostenbesparing van de werkgever in.'

Het belang van de werkgever bij zo'n CAO ligt voor de hand, maar waarom doen de kleine bonden er aan mee? Voorzitter Jacques Teuwen van De Unie zegt dat er bonden moeten zijn die moderne CAO's afsluiten, in plaats van de gedetailleerde afspraken over rechten en plichten die FNV en CNV willen. 'Die paternalistische benadering is niet meer van deze tijd. Wij willen in de CAO alleen basisafspraken maken. In de bedrijven kunnen aanvullende afspraken worden gemaakt.'

Teuwen is niet bang dat werkgevers niet tot overleg bereid zijn en vindt dat ze jonge, zelfbewuste werknemers niet meer aan de hand hoeven nemen. 'Zij kunnen zelf afspraken maken over zaken als werktijden en roosters.'

FNV Bondgenoten zegt best bereid te zijn tot CAO's met ruimte voor individueel overleg. Maar niet tegen elke prijs. 'De CAO die De Unie in de horeca afsloot, en wat ze nu willen in de detailhandel, is slecht voor de werknemers', zegt Jongbloed. Zij denkt dat de kleine bonden niet op modernisering, maar op financieel voordeel uit zijn. Vakbonden krijgen geld van werkgevers om hun activiteiten te financieren - het zogeheten vakbondstientje - en op grond van CAO's krijgen zij ook toegang tot een sociaal fonds, waaruit vakbondsprojecten worden betaald.

Werkgevers kunnen grote bonden in de praktijk alleen succesvol buitensluiten als er weinig werknemers lid zijn een vakbond. Dan is er namelijk geen gevaar is dat die door acties en stakingen alsnog een betere CAO afdwingen.

Volgens hoogleraar arbeidsrecht Jaap van Slooten van de Universiteit van Amsterdam vormen vakbonden die aan de leiband van de werkgever lopen ook een probleem bij bedrijfstakpensioenfondsen waar bedrijven op grond van een CAO verplicht bij aangesloten zijn. 'Een pensioenverzekeraar belt een bedrijf dat het pensioen goedkoper kan.' Maar dan moet het bedrijf wel een eigen ondernemings-CAO hebben en van de minister dispensatie krijgen van de algemeen verbindend verklaarde bedrijfstak-CAO. 'Die verzekeraar neemt dan zelf contact op met een kleine bond en die sluit dan een CAO af. Er zijn in Nederland een paar van die bondjes.'

Volgens Van Slooten gebeurt het steeds meer en bedreigt deze ontwikkeling het Nederlandse systeem van CAO's die voor hele bedrijfstakken verplicht zijn, om zo te voorkomen dat bedrijven gaan concurreren op arbeidsvoorwaarden.

Maar het is moeilijk om regels te maken welke CAO's vrijgesteld mogen worden van bedrijfstak-CAO's. 'Representativiteit is bijvoorbeeld geen goed criterium, omdat in veel sectoren ook de reguliere vakbonden niet veel leden hebben.' Er moet iets veranderen, vindt Van Slooten. 'Er zou veel meer ruimte kunnen komen voor de ondernemingsraad. Of er komt een systeem waarbij de grootste vakbond mag onderhandelen en er vervolgens een stemming komt onder alle werknemers.'

    • Elsje Jorritsma