Spielbergs 'Munich' wil laten zíén

Als Munich een kwartier oud is, lijkt het er warempel op dat Steven Spielberg ons dit keer zal verrassen. Vijftien minuten zijn verstreken en het hele gijzelingsdrama in het olympisch dorp van München, 1972, is al afgehandeld, inclusief de fatale afloop. Spielberg heeft het ons laten zien in een paar adembenemende scènes, doorsneden met archiefbeelden van Amerikaanse tv-zenders en met shots van Israëlische en Arabische tv-kijkers. Nadat het journaal heeft gemeld dat alle gijzelaars en de meeste gijzelnemers zijn omgekomen, verplaatst Spielberg de camera kordaat naar een rokerige vergaderzaal. Daar wordt onder leiding van de Israëlische premier Golda Meir wraak gezworen.

Scene Spielbergs Munich: Een van de aanslagen van het Israëlische team is zojuist gelukt. Iets te goed zelfs, de hele gevel van een hotel is eruit geblazen om een Palestijn te doden. Actors Ciaran Hinds (L), Hanns Zischler (C) and Mathieu Kassovitz are shown in a scene from the drama film "Munich", directed by Steven Spielberg, in this undated publicity photograph. The film, which opens December 23, 2005, recounts the dramatic story of the secret Israeli squad assigned to track down and assassinate 11 Palestinians believed to have planned the 1972 Munich massacre and the personal toll this mission of revenge takes on the team and the man who led it. NO SALES NO ARCHIVES REUTERS/Karen Ballard/UNIVERSAL STUDIOS and DREAMWORKS LLC/Handout REUTERS

Zo brutaal hadden we het van Spielberg nog niet gezien. Dit is de man die misschien wel alles kan met de camera, maar die er zo weinig mee dúrft. Hij heeft beelden op zijn naam staan die filmgeschiedenis hebben gemaakt: het opduiken van de haai in Jaws, de vliegende kinderfietsen in E.T., de slachting op het Normandische strand in Saving Private Ryan. Misschien is het dat juist waar het aan schort bij Spielberg. Hij heeft zoveel verbeeldingskracht dat hij niets aan de verbeelding van de kijker kan overlaten. Alle hokjes in een Spielbergfilm zijn altijd keurig ingevuld. Vandaar de verbazing dat hij in Munich met deze korte, haast terloopse reeks scènes zo'n hevige gebeurtenis aan het publiek meedeelt. Het is zoveel als een blik van verstandhouding met de intelligente kijker, die de lading van de gebeurtenissen heus kan bevatten zonder ze in detail voorgeschoteld te krijgen.

Maar Steven Spielberg wil niet dat wij begrijpen, hij wil dat wij zien. Misschien is het uit weerzin om een mooie scène ongefilmd te laten, misschien ook omdat hij bang was dat de verhouding Palestijnse moord/Israëlische represaille met een kwartiertje München en tweeënhalf uur wraak daarvoor, te veel in het nadeel van Israël zou doorslaan. [Vervolg MUNICH: pagina 13]

MUNICH

München '72 als gladde thriller

[Vervolg van pagina 1] Spielberg moet en zal ons in Muncih laten zien hoe het in het olympisch dorp toeging, ook als het allang niet meer nodig is, ook als het op bespottelijke momenten gebeurt of uit een verhaaltechnisch onwaarschijnlijk perspectief. Als de jonge Mossad-agent Avner die, nog net geen vader geworden, de opdracht heeft geaccepteerd om elf Palestijnen te liquideren - oog om oog, tand om tand - ziet hij in gedachten af en toe beelden van het gijzeldrama voor zich, hoewel hij daar niet bij was en hoewel deze beelden nooit op het nieuws kunnen zijn geweest. En als hij na afloop van zijn opdracht terugkeert naar zijn gezin, ziet hij niet zijn eigen slachtoffers voor zich, maar nog altijd de Israëlische atleten in München. Het slot van de gijzeling valt in zijn hoofd, en dus in beeld, samen met de eerste keer dat hij weer met zijn vrouw vrijt. Zijn orgasme coïncideert letterlijk met het doorzeven van de laatste atleet. Het hoogtepunt van Avner is het dieptepunt van de film, en de boodschap is overduidelijk: wie zich met wraak inlaat, wordt er onvermijdelijk door aangetast. Een van Avners teamgenoten zegt: “Duizenden jaren gehaat worden, maakt je niet fatsoenlijk. Je moet rechtvaardig zijn, dat is joods.“

Hoe wraakzucht de fundamenten van een beschaafde samenleving aanvreet - dat is de boodschap van Munich, en Spielberg gebruikt vooral expliciete dialogen om die over te brengen. Daaromheen bouwde hij een zeer spannende film op over vijf gewone mannen - mooie rollen, met Eric Bana als de knappe Avner voorop - die door hun land als moordmachine worden uitgezonden.

Het zijn zulke gewone mannen, die samen aan een gewone tafel een gewone maalktijd nuttigen, dat je even denkt dat je naar een versie van The Ladykillers zit te kijken. Met de eerste liquidatie brengt Spielberg zijn kijkers nog verder in verwarring. We zien een ogenschijnlijk brave man op leeftijd, een toneelschrijver, die in Rome op een terrasje zit te vertellen over zijn bewerking van de 1001 nacht, die boodschappen doet in de buurtwinkel en een praatje maakt met de vrouw achter de toonbank. Hij ziet er onmiskenbaar semitisch uit en wij en zijn moordenaars moeten van de Mossad maar aannemen dat deze man inderdaad een terrorist was. Als hij met tassen vol boodschappen op de arm door Avner en Robert wordt doodgeschoten, identificeren wij dat meer met moord dan met gerechtvaardigde wraak.

Wij liggen met die gedachte voor op de hoofdpersonen die het nog veel te druk hebben met de opluchting dat het gelukt is om al te kunnen stilstaan bij de morele implicaties van hun daad. Dat besef begint pas te dagen als zij hun bloedspoor verder trekken en ze af en toe op de televisie horen dat de Palestijnen op hun beurt terugslaan met bommen en kapingen. Het wordt ook - weer - expliciet gezegd: “We moeten net zo doen als zij, anders kunnen we hen nooit verslaan. We doen al net als zij. Hoe denk je dat we anders zo lang de baas zouden zijn gebleven?“

Die voorsprong van kijker op personage doet Hitchcockiaans aan en dat is welbewust. Munich zit vol verwijzingen naar de meester van de suspense. Bij een van de aanslagen zitten we in spanning of er ook een schattig dochtertje zal worden opgeblazen, een echo van Hitchcocks Sabotage. Het verschil tussen beide regisseurs (en beide films) is duidelijk en spreekt in het voordeel van de Engelsman. Die nam zijn publiek namelijk als een sadist onder handen en liet het huiveren. Spielberg maakt zelfs met het huiveringwekkende onderwerp van Munich nog een behaaglijke film.

Munich. Regie: Steven Spielberg. Met: Eric Bana, Daniel Craig, Ciarán Hinds, Mathieu Kassovitz, Hanns Zischler, Geoffrey Rush.In: 71 bioscopen.

    • Bas Blokker