Schoonheid van de Wannsee niet onschuldig

De tentoonstelling over de Wannsee-Konferenz, waar de nazi's in 1942 spraken over de vernietiging van de Europese joden is vernieuwd. Onthutsende foto's zijn weggehaald, maar niet om het leed te verdoezelen.

Villa waar de nazi's besloten tot de 'Endlösung der Judenfrage' Foto Reuters A general view shows the villa called "The House of the Wannsee Conference" in Berlin's lakeside Wannsee district in this picture taken January 19, 2006. On January 20, 1942, a group of 15 high-ranking Nazis chaired by Reinhard Heydrich, the Reichsprotektor of Bohemia and Moravia, met in the dining room of the villa where they ate breakfast, drank Cognac and discussed the bureaucratic details of killing Europe's Jews. The villa where the meeting took place is now a museum. On Friday it reopens with a new permanent exhibition that offers a broad view of the "Wannsee Conference" and how the Holocaust was carried out. Picture taken January 19, 2006. To match feature Germany-Nazi-Wannsee. REUTERS/Arnd Wiegmann REUTERS

Het is, ook bij vijftien graden onder nul, een van de mooiste hoeken van Berlijn. De Wannsee. Hoge bomen, zeiljachten in winterstalling. Fraaie villa's. Het meer is dichtgevroren, de melkwitte vlakte ligt verlaten in de zon. Op deze ochtend is het zelfs te koud voor de ijszeilers.

Na een druk op de bel zwaait de zware gietijzeren poort langzaam open. Am Grossen Wannsee, huisnummer 56-58. Langs de oprijlaan staan beelden. En bewakingscamera's. De poort valt met een luide klik in het slot. Dan is het stil, op het gehamer van een specht na.

De villa aan het einde van de laan is een neoklassieke schoonheid, zandkleurig, begin twintigste eeuw gebouwd voor de zakenman Ernst Malier. Gazons en bloembedden aan weerszijden van het gebouw gaan schuil onder een dikke laag ijs, de voordeur bevindt zich onder een door zuilen geschraagd afdak.

Hier dronken ze cognac. Hier nuttigden ze samen het ontbijt. De vergadering waar ze eigenlijk voor waren gekomen, duurde maar negentig minuten. 20 januari 1942 was ook een heerlijke winterdag.

Het was een vergadering van uitvoerders, van staatssecretarissen. Niet van ideologen. In wezen hadden ze in de kleine salon met de gobelin maar één agendapunt. Het staat in de aanhef boven de presentielijst: Die Endlösung der Judenfrage.

De Wannsee-Konferenz. Voorzitter Reinhard Heydrich, chef van de veiligheidspolitie RSHA. Notulist Adolf Eichmann, deportatie-specialist. Tijdens de vergadering werd de genocide omgevormd van een chaotische massamoord in een efficiënte, systematische operatie. Begin 1942 was het moorden al in volle gang. In de villa, tussen 1940 en 1945 een conferentieoord van de SS, werd de basis gelegd voor een bureaucratisch vernietigingsapparaat. Hier werd opgeteld hoeveel joden in Europa vermoord moesten worden: elf miljoen. Hier werd beslist wie wanneer aan de beurt kwam: dwangarbeiders tot slot. Hier werden methodologische vraagstukken behandeld: de SS bracht verslag uit van verschillende technieken om te moorden die in de Sovjet-Unie werden toegepast.

In de salon, met bekoorlijk uitzicht over het bevroren meer, neemt een onderwijzer zijn klas mee op een filosofisch uitstapje. Eén dode, zegt hij, Kierkegaard parafraserend, is een mens. Honderd doden zijn een statistisch gegeven. Over één dode kun je treuren. Maar wat doe je met honderd? Dezelfde ontzielende abstractie maakte de Endlösung mogelijk. “Heeft nog iemand vragen?“

De kracht van de villa is het contrast. Het contrast tussen de bucolische omgeving en de koelbloedige bureaucratie van de volkenmoord. De schoonheid van de Wannsee is niet onschuldig.

Tijdens een eerste bezoek, een paar jaar geleden, werd ik aan de balie tegengehouden. Dit is geen museum voor kinderen, zei een kordate blonde vrouw. Terwijl de jongens in de tuin speelden, liep ik snel langs de tentoonstelling die er sinds 1992 te zien was. Ze had gelijk. De foto's in de vitrines waren niet geschikt voor kinderogen. Eén grote foto toonde een jonge vrouw die met wijd open gesperde ogen naakt over een drukke straat rent. Vernedering, doodsangst.

De hulpvaardige deelnemers aan de conferentie, vijftien in totaal, hadden ook dát tafereel op hun geweten. Drie kwamen er met korte straffen vanaf. De laatste overlevende overleed eind jaren tachtig. Hij was een succesvolle advocaat geworden in Ulm.

De expositie in de villa is de afgelopen maanden vernieuwd. Mooiere presentatie, nieuwe teksten, video. Vitrines die de blik op meer en tuin belemmerden zijn weggehaald. Het gebouw komt nu beter tot zijn recht. De oude expositie, zegt directeur Norbert Kampe, was versleten. De tentoonstelling is nu helder en overzichtelijk, al biedt ze een overdaad aan tekst.

De expositie was ook niet meer actueel. Sinds begin jaren negentig hebben archieven in Oost-Europa nieuwe documenten aan het licht gebracht, zoals gespreksnotities van SS-chef Heinrich Himmler. Kampe: “Wat Hitler dacht, werd door Himmler uitgevoerd.“ In de jaren negentig drong het besef door dat de volkenmoord geen exclusieve aangelegenheid was geweest van Hitlers keurtroepen. Ook de reguliere strijdkrachten, de Wehrmacht, en Duitsers in civiele functies speelden een rol in de dodelijke machinerie.

In de salon onderstreept Kampe dat vanaf de conferentie het hele Duitse staatsapparaat bij de volkenmoord betrokken was. “Buitenlanders spreken altijd over de misdaden van de nazi's, zodat ze ons niet kwetsen. Dat is natuurlijk aardig. Zelfs Poolse bezoekers doen dat. Toch is het eerlijker om over Duitsers te spreken. Het hele Duitse volk was op een of andere wijze gecorrumpeerd.“

De onthutsende foto's zijn verdwenen. Ze zijn niet weggehaald om het leed te bagatelliseren, zegt Kampe. 60 procent van de bezoekers is jonger dan zestien en je weet niet wat die gruwelijke foto's met jonge mensen doen.

Bovendien konden ook de vrouwelijke gidsen in het museum er niet meer mee overweg. De feiten waar de foto's aan refereerden worden nog steeds behandeld. De moord op joodse vrouwen en meisjes in Dubossary, Moldavië, bijvoorbeeld. Een foto toont leden van Einsatzgruppe D. staand op een aarden wal, geweren in een greppel gericht. Op wie ze schieten is niet te zien.