'Wie niet stopt met chips eten, moet meer premie betalen'

Wie ongezond leeft, zou meer ziektekostenpremie moeten betalen. Topambtenaar Floris Sanders schrijft dit in een advies aan minister Hoogervorst.

Floris Sanders

Wat hebben Nederlanders over voor de eigen gezondheid en voor die van hun medeburgers? Stel het kost 50.000 euro per jaar om een patiënt te behandelen met een nieuw kankermedicijn. Twee van de tien mensen die dit middel krijgen, leven drie maanden langer. De behandeling van de tien patiënten kost een half miljoen euro. En de opbrengst is zes maanden levenswinst. Anders gezegd: voor één extra levensjaar moet een miljoen euro op tafel gelegd worden.

Dit 'tamelijk realistische voorbeeld' schetst scheidend topambtenaar Floris Sanders om aan te geven dat de solidariteit in de gezondheidszorg volgens hem zijn grenzen heeft bereikt. Nederlanders moeten zich in de toekomst zelf (aanvullend) gaan verzekeren tegen bepaalde dure behandelingen, zegt hij. 'Nieuwe medicijnen, maar ook zoiets als long- en harttransplantaties, zijn buitengewoon kostbaar. Dat kunnen we niet langer afwentelen op de gemeenschap, omdat de collectieve middelen beperkt zijn.'

Na vier jaar aan het roer te hebben gestaan van de Raad voor de Volksgezondheid & Zorg (RVZ), nam Sanders vorige week afscheid om zijn werk als radioloog weer op te pikken. Hij geldt als een van de machtigste mannen in de gezondheidszorg en wordt in de vakbladen 'ministeriabel' genoemd. Samen met de raad schreef hij voor minister Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD) het (ongevraagde) advies Houdbare solidariteit in de gezondheidszorg.

'De onbegrensde solidariteit in de gezondheidszorg is onhoudbaar geworden', meent Sanders. Dit controversiële thema staat nu hoog op de politieke agenda. Bij Sanders' afscheid zei Hoogervorst dat het debat hier de komende jaren over zal gaan.

De solidariteit tussen generaties en tussen mensen met hoge en lage gezondheidsrisico's, zegt Sanders, is niet van elastiek. Gezonde mensen doen minder een beroep op medische hulp. Maar zij draaien wel steeds meer op voor de stijgende kosten van een kleine groep ouderen. De bereidheid daarvoor brokkelt af, blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Tilburg.

Sanders: 'Na het 65ste levensjaar beginnen de medische kosten hard te stijgen. Als iemand tachtig is, kost hij de gemeenschap 30.000 à 40.000 euro per jaar.' Daar komt bij, zegt Sanders, dat de ouderen van de toekomst - de babyboomers - hun ziektes in hoge mate aan zichzelf te wijten hebben. Ze hebben vaker suikerziekte of hart- en vaatproblemen door hun ongezonde levensstijl. De twintig duurste ziekten van de toekomst zijn grotendeels het gevolg van te veel eten of drinken, van te weinig bewegen of van roken. Het is niet zozeer het noodlot dat deze patiënten treft, stelt Sanders, het zijn eerder gevallen van 'eigen schuld, dikke bult'. Gezond levende mensen zouden dat steeds minder kunnen velen. Het onderzoek uit Tilburg toont aan dat bijna 40 procent van de bevolking niet bereid is de solidariteit in het zorgstelsel in stand te houden, als de premie voor de eigen zorgverzekering daardoor zou stijgen.

Sanders vindt daarom dat rokers en corpulente lekkerbekken bijvoorbeeld een hogere premie moeten betalen voor hun ziektekostenverzekering. Of een hogere eigen bijdrage voor de behandeling van hun ziekte.

'Het draagvlak om alles maar te betalen neemt af omdat de helft van de ziektekosten voortkomt uit welvaartsziekten', zegt hij. Sanders erkent dat het niet wenselijk is om een soort gezondheidspolitie in het leven te roepen die urine onderzoekt op sporen van rook of drank. Maar hoe mensen met een ongezonde levensstijl dan wel op te sporen zijn, is nog niet helemaal duidelijk. In de spreekkamer van de dokter, denkt Sanders. Dáár zet de arts zijn patiënten op de weegschaal en vraagt ze naar hun gedrag. Patiënten die niet stoppen met roken, die chips blijven eten in plaats van fruit, moeten een hogere eigen bijdrage of premie betalen. 'De meeste mensen zullen eerlijk zijn en heus niet liegen, ook als ze riskeren meer te betalen', gelooft Sanders.

Om de kosten van de gezondheidszorg te beheersen, pleit Sanders ook voor een zuinig basispakket met een beperkt aantal te vergoeden voorzieningen. 'We moeten goed kijken naar wat iets kost en wat het oplevert. Het nieuwe zorgstelsel biedt daar in het geheel geen oplossing voor.'

Als het basispakket versobert en mensen zich voor meer voorzieningen zelf moeten verzekeren, zal dat vooral mensen met een smalle beurs treffen. Wie genoeg geld heeft, zal zich sneller voor een hart- of longtransplantatie verzekeren. Sanders beaamt dat: 'De onvermijdelijke consequentie is een grotere tweedeling. Dat is een hele vervelende boodschap, maar daar valt niet aan te ontkomen. Je moet aanvaarden dat er beperkte collectieve middelen zijn.'

De boodschap is niet alleen onaangenaam voor de laagste inkomens, ook ouderen en zieken zullen er nadeel van kunnen ondervinden. Want welke verzekeraar verkoopt nou graag een polis aan een brokkenpiloot? Een verzekeringsmaatschappij kan een brandend huis (zoals iemand met een chronische ziekte wordt genoemd) nu al zonder enig probleem een aanvullende verzekering weigeren. Iemand die zich aanvullend wil verzekeren voor een hart- of longtransplantatie zou daar daarom wel eens op jonge leeftijd mee moeten beginnen.

Worden arme mensen door Sanders' voorstellen niet dubbel getroffen? Want juist onder deze bevolkingsgroep komen welvaartsziekten veel voor. Sanders beaamt dat, maar zegt dat er voor deze mensen altijd nog de compensatie van de zorgtoeslag bestaat. Sanders: 'Dan zegt u dat een premieverhoging als straf voor slecht gedrag helemaal geen effect heeft. Mijn antwoord is jawel: een hogere premie wordt als nadelig ervaren. Mensen zullen daarom toch proberen gezonder te leven.'

Meer eigen verantwoordelijkheid - Sanders' motto sluit naadloos aan bij de visie van minister Hoogervorst. Dat zou niet alleen op moeten gaan voor patiënten die de huisarts en het ziekenhuis bezoeken, maar ook voor mensen in verpleeg- en verzorgingshuizen. Het wonen en het eten in die huizen moet in beginsel voor eigen rekening van de bewoners komen, vindt Sanders. Waarom zouden mensen die een pensioen hebben opgebouwd dat niet zelf betalen, vraagt hij zich af. 'Babyboomers hebben relatief veel vermogen. Het ligt voor de hand om te zeggen dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen.'

Mensen die het minder goed hebben, kunnen dan een soort huursubsidie krijgen. Een groot aantal ouderen zal dan besluiten thuis te blijven wonen of zelf een ouderenwoning te huren. Sanders: 'Het zou heel goed zijn als meer ouderen zeggen: ik dop m'n eigen boontjes wel.'

    • Antoinette Reerink