Voor tweejarige of toerist: woordenboek wordt maatwerk

De overvloed aan gratis informatie op internet treft ook de uitgevers van woordenboeken. Bij Van Dale verdwijnen 15 van de 51 banen. Maar het digitale tijdperk biedt ook kansen.

Vertalingen en de juiste spelling van een woord zijn in 2006 allang niet meer uitsluitend in een woordenboek te vinden. Microsoft bijvoorbeeld heeft in zijn programma Word spellingcontrole opgenomen, evenals een synoniemenwoordenboek. En één druk op de knop is voldoende om grammaticale fouten te laten verwijderen. Ook zoekmachines als Google en Altavista hebben zich op het gebied van de lexicografie begeven met gratis online vertalingen.

'Wat voor de makelaars, de reiswereld en de muziekindustrie geldt, namelijk dat internet het businessmodel ingrijpend heeft veranderd, is ook van toepassing op woordenboeken', zegt Bram Wolthoorn, directeur van Van Dale Lexicografie, de uitgever van onder meer de Grote Van Dale-reeks en de Koenen-woordenboeken. 'Steeds meer informatie is gratis online verkrijgbaar en op die concurrentie moeten we een antwoord zien te vinden.'

Dat antwoord vond Van Dale deels door zichzelf op de digitale markt te begeven. 'Iedereen heeft op zijn werk tegenwoordig een pc en dan is een netwerkversie van een woordenboek handig. Vroeger stond er één woordenboek op het secretariaat en dat was het, nu verkopen we per bedrijf tientallen online versies van onze woordenboeken.' Die zakelijke markt wordt alleen maar groter, volgens Wolthoorn. 'De digitalisering van de kantooromgeving is nog lang niet voltooid.'

Ook maatwerk moet de klant ervan overtuigen dat Van Dale meer waarde biedt dan gratis vertalingen op internet, aldus Wolthoorn. 'Wij willen woordenboeken maken voor bepaalde marktsegmenten en afgebakende doelgroepen. Denk aan de medische, de financiële of de verzekeringsmarkt, om er maar een paar te noemen.' Hij noemt ook het voorbeeld van de ANWB die bij Van Dale een digitaal woordenboek heeft laten maken voor de mobiele telefoon waarmee toeristen in Spanje bijvoorbeeld een menukaart kunnen lezen. 'Je betaalt per keer dat je gegevens opvraagt.'

Een van de volgende stappen op de lexicografische markt wordt het abonnement op online woordenboeken, volgens Wolthoorn. 'Met zo'n abonnement krijg je altijd de nieuwste informatie en heb je altijd een woordenboek bij de hand. De inkomsten uit zo'n abonnement liggen weliswaar lager dan bij verkoop van een gedrukt woordenboek, maar een abonnement levert wel regelmatig terugkerende inkomsten op.' Wolthoorn is dan ook niet bang voor de voortschrijdende technologie. 'De belangstelling voor taal zal altijd blijven en het digitaliseringsproces levert nog heel veel nieuwe mogelijkheden op voor woordenboeken.'

De toenemende vraag naar maatwerk en de daarmee gepaard gaande versnippering van werk en inkomsten brengt wel een nieuw probleem met zich mee. Wolthoorn: 'Voor die nieuwe ontwikkelingen hebben we de afgelopen jaren nieuwe mensen aangetrokken. De omzet is echter maar heel licht gestegen door dat extra werk. Daarom hebben we het afgelopen jaar, toen we een aantal grote klussen zoals de aanpassing van onze woordenboeken aan de nieuwe spelling hadden afgerond, zes vacatures niet kunnen opvullen en wordt dit jaar het contract van negen vaste medewerkers beëindigd.' De werkgelegenheid loopt daarmee terug van 51 naar 36 arbeidsplaatsen.

Cijfers over omzet en winst van Van Dale Lexicografie, onderdeel van uitgeverij Veen Bosch & Keuning, die begin vorig jaar fuseerde met de Noordelijke Dagblad Combinatie, geeft Wolthoorn niet. 'Dat ligt te concurrentiegevoelig. Maar we zijn nog altijd een rendabel bedrijf, al vlakt de groei af.'

Van Dale moet nog meer ingrijpende maatregelen nemen. Onderdelen van nieuwe producten of herzieningen zullen in de toekomst deels worden uitbesteed aan freelancers en universiteiten. 'Onze redacteuren zullen in de toekomst lang niet meer altijd uitsluitend ook de auteurs van een woordenboek zijn, zoals tot nu toe het geval was', vat Wolthoorn de situatie samen. Hij noemt het fictieve voorbeeld van een woordenboek Deens. 'Voor zo'n project zouden we nu bijvoorbeeld een universiteit inschakelen.'

Kan dat, meer verschillende producten maken met minder werknemers? Wolthoorn ziet op de korte termijn weinig problemen. 'Het zijn niet zozeer nieuwe producten die we maken als wel varianten op onze basisproducten, te weten woordenboeken in een aantal talen. Maar het aantal afnemers per variant daalt wel en daarom zullen we strengere keuzes moeten maken in ons aanbod. Het scheelt nogal wat werk of je in een woordenboek in beide talen alle lidwoorden vermeldt of niet. En of je 30.000 of 40.000 woorden opneemt. Ga je investeren in een duidelijker vormgeving of niet? En maak je alleen een pocketeditie of ook een luxe uitgave?'

Om extra omzet te genereren, investeert Van Dale meer in direct contact met de klant. 'Sinds we een zakelijke afdeling hebben opgezet die rechtstreeks contact heeft met de professionele gebruikersmarkt, zoals bedrijven en het onderwijs, weten we veel beter wat de klant wil, zowel qua nieuwe producten als qua vorm en inhoud. Ook via onze website hebben we contact met klanten. Tot voor kort was de boekhandel ons enige afzetkanaal en was er dus nooit direct contact met de klant.' Toch is de boekhandel met 75 procent van de omzet nog altijd het belangrijkste verkooppunt voor Van Dale Lexicografie.

Hoe de toekomst van de lexicografische uitgeverij eruitziet, zou Wolthoorn niet precies kunnen zeggen. 'We zijn erg bezig met de verjonging van onze producten. We hebben inmiddels een woordenboek voor tweejarigen. We zoeken de randen van de woordenboekenmarkt op. Maar de tijd dat de Grote Van Dale naast de Bijbel in de boekenkast stond, is wel voorbij.'

    • Friederike de Raat