Liever oog om oog

We worden bekogeld met voorstellen om strenger en vaker te straffen. De opstellers van het CDA- rapport 'Alles van waarde is weerbaar' willen personen die zijn veroordeeld voor haatzaaierij een beroepsverbod opleggen, het kiesrecht ontnemen, en hun rijbewijs intrekken. Volgens de partij moeten we in het bijzonder aan haatzaaiende imams denken (kennelijk vormen die een gevaar op de weg). Veroordeelden met een dubbele nationaliteit raken het Nederlanderschap kwijt.

Het rapport is een symptoom van een virus dat in ons strafsysteem woedt: de individuele autonomie moet wijken voor een systeem dat eerste- en tweederangs burgers creëert. Groepen inwoners moeten straks goed op hun woorden passen en lopen het risico het land te worden uitgezet. Een dieptepunt in deze ontwikkeling vormde de veroordeling van een hiphopgroep die klungelig rapte over Ayaan Hirsi Ali. Straks moet je je rijbewijs inleveren omdat je een hekel hebt aan liberalen. Daar creëer je geen veilige samenleving mee, maar een broeinest (van treinreizigers, dat wel).

Het uitgangspunt van ons strafsysteem is het vinden van de juiste verhouding tussen vergelding en preventie. Hoe straf je iemand? Immanuel Kant maande ons de keuze van een misdadiger die tot een daad besluit, te respecteren. Dat doe je door hem aan te doen wat hij zijn slachtoffer aandeed. Het past de samenleving niet een moreel oordeel over zijn daad te vellen. Als hij van mening is dat een ander de hand mag worden afgehakt, hakken we hem de hand af. Als hij vindt dat je iemand motorolie mag laten drinken om hem daarna met een strijkijzer (standje katoen) over de buik te aaien, dan laten we hem ook motorolie drinken en aaien hem met het strijkijzer (standje katoen) over de buik. Een argument tegen deze oog-om-oog theorie is dat wij ons niet willen verlagen tot het niveau van de misdadiger. Toch is haar gedachtegang aantrekkelijk. Kant geloofde niet dat je een rationeel individu moest opvoeden en dwingen naar de regels van de samenleving te leven. Je zou willen dat hij in de Tweede Kamer zat.

Je kunt de scherpe kanten van de oog-om-oog theorie afhalen door die rationaliteit niet te veronderstellen. In die gevallen laat je de mix van preventie en vergelding in stand die leidt tot gevangenisstraf, tbs en andere maatregelen. Alleen wanneer een veroordeelde stelt dat hij zeker is van de juistheid van zijn daad, er nooit berouw voor zal tonen en accepteert dat het gevolg daarvan is dat hij een oog-om-oog straf krijgt, leg je hem die op. In die extreme vorm van de oog-om-oog theorie zouden we de doodstraf moeten opleggen aan veroordeelden die er zelf om vragen.

In principe ben ik tegen de doodstraf, maar onder bovengenoemde voorwaarde zou ik vrede kunnen hebben voor de doodstraf voor misdadigers als Milosevic of Saddam Hoessein, voor Dutroux en de Amerikaanse sluipschuttermoordenaars, of voor Mohammed B. Je kunt er ook in deze extreme gevallen niet absoluut zeker van zijn dat jouw morele oordeel beter is dan dat van hen. Zoals je ook niet kunt uitsluiten dat er ergens een fundamenteel religieuze groepering leeft die het als enige bij het rechte eind heeft. Dat is de kern van het argument. Je moet een veroordeelde die om de doodstraf vraagt, de dood gunnen in plaats van hem jouw opvattingen op te leggen.

De oog-om-oog theorie leidt in andere gevallen juist tot minder zware straffen dan ons op het eerste gezicht menslievender systeem: in sommige westerse landen staan de straffen voor het bezit en handelen in drugs niet in verhouding tot de schade die de transactie aanrichtte. Je kunt je ook afvragen of het bezit van kinderporno reden is om iemand te straffen. De 'pluk ze'- wetgeving die het Openbaar Ministerie het recht geeft om economische voordelen van misdrijven af te nemen, is weer wel verenigbaar met een oog-om-oog theorie.

De theorie werkt bijzonder goed om de wenselijkheid van nieuwe voorstellen te beoordelen. Het toetsingscriterium van een plan om een daad strafbaar te stellen wordt dan of er een oog-om-oog straf denkbaar is die het misdrijf vergeldt. Na een moord kun je iemand de doodstraf opleggen, na diefstal of fraude kun je hem zijn bezit afnemen. Maar wat te doen nadat hij een haatzaaiende opmerking heeft gemaakt waarop iedereen braaf naar huis is gegaan? Uitschelden? Roddelpraatjes over hem verkopen? Of een beroepsverbod opleggen en zijn rijbewijs afpakken? Zonder concrete dreiging lijkt mij de straf hier erger dan de daad, ze belemmert de vrijheid om een eigen oordeel te vormen en te uiten.

De plannen van het CDA leiden ertoe dat de rechten van de een straks sterker zijn dan die van de ander. Je ziet voor je hoe een dronken Maxime of Geert (die deze week bepleitte om de verblijfsvergunning van allochtonen na een vergrijp in te trekken) een tweederangs burger bier in het gezicht smijten: 'Als je ons slaat ben je je kiesrecht kwijt', sarren ze. 'Wiens wieg niet in Nederland stond is hier slechts op proefverlof.' Met een oog-om-oog straf respecteer je dat ieder mens recht heeft op zijn opvattingen en plaats je jouw morele oordeel niet boven dat van een ander. Maar als je vreedzame actiemiddelen als het woord en het kiesrecht wilt afpakken van mensen met een andere kijk op de wereld, duw je je morele superioriteit door de strot van de samenleving. Dat is barbaars: waar haal je in godsnaam het recht vandaan?