'Alles voor de mensenrechten'

De Raad van Europa wil mensenrechten bevorderen. Toen kwamen de geruchten over geheime CIA-kampen. Slecht nieuws voor de mensenrechten, goed nieuws voor de organisatie.

Als kind speelde Alvaro Gil-Robles (61) voetbal met Juan Carlos, de huidige koning van Spanje. In Portugal was dat, waar ze beiden in ballingschap leefden. Spanje was nog een dictatuur. En zijn vader was een prominente aanhanger van de monarchie.

Nu mag Alvaro Gil-Robles de democratie uitdragen tot ver over de grenzen van zijn land. Hij is 'hoge commissaris voor de mensenrechten' van de Raad van Europa in Straatsburg. In die functie bezocht hij in 2002 Kosovo. Hij zag daar een gevangenis in het Amerikaanse legerkamp Bondsteel. En hij wist meteen wát hij zag. Mannen in oranje pakken met baarden en korans, opgesloten in kooien. 'Exact hetzelfde systeem als Guantánamo Bay, alleen kleiner', zegt Gil-Robles.

Hij schreef een rapport. Dat werd openbaar gemaakt. 'Maar niemand was erin geïnteresseerd', zegt hij. 'Er werden geen vragen gesteld.'

Dat is veranderd sinds The Washington Post begin november berichtte dat Amerika terreurverdachten rondvliegt om ze op geheime locaties te verhoren - op een wijze die in de VS verboden is. Er worden nu veel vragen gesteld, ook aan de Raad van Europa die de geruchten onderzoekt. Slecht nieuws voor de mensenrechten, maar goed nieuws voor Raad? 'Natuurlijk', zegt een voorlichter.

De Raad van Europa trekt minder aandacht dan de Europese Unie, maar is ouder (opgericht in 1949) en telt meer landen (nu 46, waaronder Rusland). Hij heeft één belangrijke taak: bescherming van mensenrechten en de democratische rechtsstaat. Die taak wordt ruim opgevat. Elders in Straatsburg heeft de organisatie bijvoorbeeld een laboratorium waar medicijnen worden getest om gemeenschappelijke farmaceutische standaarden te ontwikkelen.

Maar het belangrijkst zijn de basale mensenrechten. De Raad van Europa heeft een rechtbank, het 'Europees Hof voor de Rechten van de Mens', waar landen terecht kunnen staan.

En de Raad van Europa heeft een 'comité inzake de voorkoming van foltering'. Dat zijn onderzoekers die gevangenissen en inrichtingen bezoeken om te kijken of daar iets onoirbaars gebeurt - soms onaangekondigd. Landen die lid worden van de Raad van Europa moeten beloven ze toegang te geven. 'We hebben de meest vergaande macht in de wereld op dit terrein', zegt Marco Leidekker, een Nederlander die voor het comité werkt. Daar zitten artsen, psychologen en juristen in. Als ze achter een gesloten deur willen kijken, dan mag dat. Als ze onder vier ogen met een gevangene willen praten ook. De enige voorwaarde is: geheimhouding. Heeft comité overwogen in Roemenië en Polen te kijken waar de CIA verdachten zou martelen? 'Daarop moet ik helaas zeggen: geen commentaar', antwoordt Leidekker.

Juist nu de Raad van Europa zo in de belangstelling staat, wil het andere Europa zich ook meer met mensenrechten gaan bezighouden. Twee jaar geleden besloot de Europese Unie haar Waarnemingscentrum voor Racisme en Vreemdelingenhaat in Wenen om te vormen tot een 'agentschap voor de mensenrechten'. Oostenrijk, dat momenteel voorzitter is van de EU, wil daar nu snel werk van maken. Het agentschap moet gaan rapporteren over mensenrechten binnen én buiten de EU.

'We zien geen enkele noodzaak voor zo'n nieuw forum, dat onze positie verzwakt', zei René van der Linden gisteren. De oud-staatssecretaris is voorzitter van het parlement van de Raad van Europa.

Alvaro Gil-Robles is het niet met hem eens. 'Als het om mensenrechten gaat hebben we alles en iedereen nodig.'

    • Jeroen van der Kris