Lobbyist voorkomt rooie koppen

Kamerleden verwijten milieu-activist Wouter van Dieren dat hij heimelijk lobbyt. Moet er regelgeving komen voor belangenbehartigers? Professor Rinus van Schendelen vertrouwt liever op sociale controle.

Speciale wetgeving voor lobbyisten? Lobby-deskundige Rinus van Schendelen, hoogleraar politicologie aan de Erasmas Universiteit in Rotterdam, voelt er niks voor. 'Sociale controle is de beste controle die er is', zegt Van Schendelen.

Milieu-activist Wouter van Dieren werd zaterdag beschuldigd van vals spel als belangenbehartiger. De Tweede-Kamerleden Paul de Krom (VVD) en Ferd Crone (PvdA) namen het Van Dieren kwalijk dat hij zich naar de buitenwereld presenteert als onafhankelijk milieudeskundige en tegelijk, heimelijk lobbyt in opdracht van Nuon, Eneco, Essent en Delta.

Met deze energiebedrijven sloot het adviesbureau IMSA van Van Dieren een contract. Als het kabinetsvoornemen om de energiebedrijven te splitsen in een netwerkbedrijf en een commercieel bedrijf niet doorgaat, betalen de energiebedrijven aan het bureau een bonus van 1,7 miljoen euro.

Druk uitoefenen op de politieke besluitvorming, dat mag, zeggen De Krom en Crone. Maar dat Van Dieren namens energiebedrijven spreekt, daar had hij volgens de Kamerleden 'openlijk voor uit moeten komen'.

Volgens Van Schendelen, die vier jaar geleden een Engelstalige studie over de kunst van het lobbyen in de Europese Unie publiceerde, heeft Van Dieren niets gedaan dat niet mag. Den Haag hangt van lobbyisten aan elkaar, zegt de hoogleraar. 'De Krom en Crone ontvangen op maandagmorgen om negen uur alweer de eerste lobbyisten. En na de lunch trekken ze zelf de lobbyschoenen aan om voor een bepaald belang op pad te gaan. Gelukkig maar, want lobbyisten zorgen voor compromissen. Als zij er niet waren zouden de politici in Den Haag de hele dag met rooie koppen rondlopen.'

Van Schendelen proefde in de kritiek van de Kamerleden verbazing over de hoogte van de bonus. 'Voor Nederlandse begrippen is 1,7 miljoen euro een onwaarschijnlijk bedrag. Zulke sommen geld worden alleen in Washington betaald voor lobbywerk. Ik ken die energiejongens, die zijn zunig. Daarom kan ik me niet voorstellen dat dit bedrag alleen maar salaris voor lobbywerk is. Van Dieren zegt dat het niet om een success fee gaat, maar om een investeringsbonus. Daar wil ik graag meer over weten.'

In reactie op de kritiek van de Kamerleden heeft IMSA op haar website een verantwoording gegeven over de investeringsbonus - waarbij de hoogte van het bedrag niet wordt genoemd. Het geld wordt besteed aan een energie-innovatieproject in Mexico dat wordt uitgevoerd door een aan IMSA-gelieerde stichting.

'Zo'n bonus is naar Amerikaanse maatstaven niet ongebruikelijk, maar komt in Nederland niet voor en is ook zeer onwenselijk', zegt Hans van Baalen (VVD). Voordat hij lid werd van de Tweede Kamer was hij tien jaar lobbyist bij Public Affairs Consultants. 'In Nederland is het gebruikelijk dat lobbyisten alleen een honorarium krijgen.' Dat Van Dieren zo'n constructie heeft bedongen, illustreert volgens Van Balen, 'dat de energiebedrijven het water tot aan de lippen staat. Ze willen absoluut dat de splitsing niet doorgaat. Ze hebben Van Dieren gehuurd om zijn naam. En als Wouter van Dieren zegt 'ik ben niet te koop' vermijd dan ook alle ruis en maak niet zo'n contract.'

Van Schendelen is blij dat Nederland geen speciale regelgeving voor belangenbehartigers heeft, zoals de Amerikaanse Act on lobbying of de Brusselse gedragscode voor Europese lobbyisten. 'Iedereen heeft in Nederland gelukkig recht op zijn eigen moraal.'

Speciale lobbywetgeving leidt al snel tot misstanden, zegt de hoogleraar. 'Lobbyisten gaan de wet tegen de lamp houden en in de kleine lettertjes zoeken naar ontsnappingsmogelijkheden. En dan geldt al gauw dat alles wat niet expliciet is verboden, is toegestaan.' Kijk naar de zaak-Abramoff, zegt de hoogleraar, dan zie je hoe slecht de Amerikaanse lobbyregels in de praktijk uitpakken. De bestbetaalde lobbyist van Washington is opgepakt omdat hij corrupte contacten zou hebben gehad met diverse Congresleden.

Van Schendelen pleit voor een zichzelf regulerende lobbydemocratie, gebaseerd op sociale controle. 'Als lobbyist moet je zorgen dat je niet in opspraak raakt. Gebeurt dat wel, dan heb je een probleem. Zelfs als je valselijk beschuldigd wordt, kan het een paar maanden stormen. Dan krijg je berichten in de media en een maatschappelijke discussie. En dan blijkt wel wat er blijkt.'

Om te demonsteren hoe effectief sociale controle kan uitpakken, herinnert de hoogleraar aan de ophef na de 'Beste Els'-brief die VVD-fractieleider Frits Bolkestein in 1995 schreef aan minister Els Borst-Eilers van Volksgezondheid. Van Schendelen: 'Bolkestein was commissaris van het farmaciebedrijf Merck, Sharp & Dohme. Op zijn eigen briefpapier vroeg hij aan de minister om toelating van een geneesmiddel tot het geneesmiddelenvergoedingssysteem. Daar had die firma belang bij. Toen die brief in de publiciteit kwam, werd Bolkestein in de Kamer en in de media beschuldigd van belangenverstrengeling. Naar de letter van de wet had hij niks misdaan. Maar het resultaat was dat Merk, Sharp & Dohme zich een jaar niet kon vertonen op het Binnenhof. In dat controleproces spelen de media een heel positive rol.'