Iedereen met ervaring weet dat straffen helpt 1

Volgens Richard Dawkins is een misdadiger te vergelijken met een kapotte auto (‘Straf is wetenschappelijk achterhaald’, Opinie & Debat 14 januari). Hij verbaast zich er over dat de mens zo'n sterke neiging heeft om ongewenst gedrag af te straffen. Vergelding is volgens hem niet wetenschappelijk, omdat het gedrag van de mens volledig bepaald zou worden door natuurwetten (in casu zijn genen en zijn voorgeschiedenis). Zoals een machine alleen datgene kan doen waarvoor hij is gemaakt, kan een mens alleen dat gedrag vertonen waarvoor hij is ‘gemaakt’ (bijna schreef ik hier voorbestemd, maar dat is niet Dawkins terminologie). Doet een auto het niet meer dan probeer je hem te repareren in plaats van te straffen suggereert Dawkins, maar de uiterste consequentie noemt hij niet: een onherstelbaar kapotte auto wordt gesloopt. Dat doen ze in sommige landen ook met onherstelbaar kapot geachte mensen: de doodstraf.

Dawkins heeft originele ideeën maar draaft hier wel erg door. Natuurlijk volgt de mens de natuurwetten als het om zwaartekracht en warmteproductie en dergelijke gaat, maar de vrijheid van handelen en denken die wij (menen te) bezitten zal door de meeste mensen als een essentie van menselijkheid worden beschouwd. Als we dat van mening zijn houdt dat in dat iemand ook verantwoordelijk wordt geacht voor zijn daden. Een uitzondering is ontoerekeningsvatbaarheid. Maar ieder volwassen mens zal het eerder als een belediging dan als een opluchting ervaren om te horen te krijgen dat al zijn gedrag niet zijn verantwoordelijkheid is. Leuk als je daardoor de dans ontspringt, maar al je successen ook toeschrijven aan je genen en opvoeding? Geen enkele invloed hebben gehad op die mooie carrière, je maatschappelijke succes en je gelukkige huwelijk? Zo zit de mens niet in elkaar, en niet alleen de mens. Ook apen straffen elkaar voor onacceptabel gedrag, weten wie gul of aardig is en wie gierig en achterbaks, en betalen met gelijke munt terug. Iedereen met enige ervaring in opvoeding (ik heb zelf drie kinderen) weet dat straffen helpt. Niet altijd, niet te vaak en natuurlijk in proportie met de overtreding. Maar als je nooit mag straffen omdat een kind zijn gedrag niet kan helpen, waarom dan gewenst gedrag belonen? Dat is de andere kant van dezelfde medaille. Als je beiden afschaft bestaat opvoeding ook niet meer, dat kan toch niet zijn bedoeling zijn? Ik ben er bijna zeker van dat ook Dawkins zal vinden dat wenselijk gedrag belonen wel een goed en verlicht idee is. En dieren voeden ook op, en dat zal dus deels bepaald worden door hun genen, en zo zijn we terug bij af: straffen van (genetisch bepaald?) gedrag is genetisch bepaald en dus mens en dier eigen.

    • E.A. Neefjes-Borst