Baarmoedersensatie

In Museum De Pont in Tilburg blaast de Canadese kunstenaar Angela Bulloch pixels op tot monochrome schilderijen. Ze kalmeren de hersenen en raken het hele lichaam.

Angela Bulloch foto Howard Sheronas Sheronas, Howard

Eind jaren zestig verfde ik de plafonnière in mijn tienerkamer oranje. Het effect was prachtig, de kamer baadde in een oranje gloed. Wel was het jammer dat de verfstreken op het matglas nogal zichtbaar waren wanneer het licht aan was. Een perfect gladde bol was veel beter geweest. Maar het voldeed, het oranje licht gaf de broeierige sfeer die ik wilde.

Het was de tijd van visnetten aan de muur, van leefkuilen en zitzakken. De lichtinstallaties van Angela Bulloch (Rainy River, Canada, 1966) roepen deze sfeer helemaal terug. Onlangs maakte zij in museum K21 in Düsseldorf een environment van lichtbollen die zachtjes pulseerden in steeds wisselende tinten roze, rood en geel. De bollen, in paren bevestigd aan de wand, deden denken aan borsten. Ontspannen hangend in rode zitzakken konden bezoekers zich overgeven aan een hypnotiserende baarmoedersensatie. Het was een ongegeneerd mooi kunstwerk, onschuldig in zijn directheid, en van een grote eenvoud.

In museum De Pont is nu een overzichtstentoonstelling van Bulloch te zien met werk uit de afgelopen vijf jaar. Opnieuw creëerde Bulloch een kleurenuniversum dat puur genot is voor de zintuigen. De tentoonstelling is minder bedwelmend, helderder, rationeler dan het werk in Düsseldorf, maar het werk is zeker net zo goed.

Bulloch maakt uiteenlopende dingen: geluids- en lichtwerken, muurschilderingen, fotoseries, tekstwerken. Voor een presentatie kiest zij een duidelijke vorm die samenhang brengt in het geheel. In Tilburg is de pixelbox de verbindende factor. Dit is een kubus van hout of aluminium met een standaardafmeting van 50,8 centimeter. Ook als Bulloch kleinere of grotere dozen gebruikt, is het uitgangspunt steeds de module van 50,8 centimeter. De voorkant van de doos bestaat uit matglas, waarachter drie tl-buizen in rood, groen en blauw zijn aangebracht. Het voor de pixelbox ontworpen computerprogramma - ontwikkeld in samenwerking met computerkunstenaar Holger Friese - kan meer dan 16 miljoen kleuren genereren. Het merendeel van deze kleurnuances is voor het oog niet of nauwelijks waarneembaar.

Bulloch arrangeert de dozen in rijen, ze stapelt ze in blokken of torens, ze voegt ze samen tot een filmscherm of ze plaatst ze verspreid in een ruimte. Door een interface werkt iedere doos met eigen digitale informatie en volgt ze haar eigen programma. In een rustig ritme van gemiddeld één beeld per seconde - dat soms versnelt en dan weer afneemt, en dat soms begeleid wordt door een geluidsritme - veranderen de kleuren. Voortdurend ontstaan nieuwe kleurpatronen, waarvan er geeneen gelijk is aan een ander.

Gedempt

Soms maakt Bulloch een fotografische afdruk van een dergelijk kleurpatroon, of ze verwerkt het tot een wandvullende schildering in de vorm van een raster. Een still in verf. In Tilburg is er een muurschildering in blauw, roze en rood, een in tinten mosgroen en bruin die associaties met het kubisme oproepen, en een in gedempte tonen van rood, bruin, paars, oranje en groen. De schilderingen zijn in vergelijking met de computerwerken volkomen plat, ze hebben niet de lichtende transparantie van de pixelbox.

Een pixel is de kleinst mogelijke digitale beeldeenheid. De pixels van Bulloch zijn afkomstig uit bestaande films, uit eigen filmmateriaal en uit nieuwsbulletins van de BBC. Het uitvergroten van een enkele pixel tot een halve meter betekent een extreme reductie van de resolutie. Terwijl digitale camera's zoveel mogelijk pixels op een vlak samenpersen om een zo echt en scherp mogelijk beeld te krijgen, doet Bulloch precies het tegenovergestelde: zij reduceert informatie, en wel zo radicaal dat ieder illusionisme verdwenen is. De pixel wordt opgeblazen tot abstract monochroom schilderij.

Het heeft in zekere zin iets subversiefs. Bulloch ontwierp een machine die tot doel heeft om informatie, letterlijk en figuurlijk, op te blazen. Dit klinkt gemakkelijker dan het is. De eenvoud van haar werk - rustig bewegende kleurpatronen - is bedrieglijk. De totstandkoming van een werk is bijzonder arbeidsintensief. Zo heeft bijvoorbeeld Z-point 48 kubussen en een programma met een loop van 8 minuten en 13 seconden, waarin 70992 kleurveranderingen plaatsvinden.

Toch is het rustgevend om naar te kijken. De pixelwerken zijn een streling voor het netvlies, ze kalmeren de hersenen, brengen vertraging in het denken. Dit is niet alleen een gevolg van het ritme en de diffuse, stralende kleur, maar juist ook van de afwezigheid van beelden. Er wordt geen visuele informatie gegeven. Afgezien van Daniel: Group of Seven (One Absent Friend) waar een danser over het lichtvlak beweegt. Hij lijkt, met vloeiende bewegingen, de begrenzingen van het kader af te tasten.

Het werk van Bulloch is het tegendeel van film en televisie die de kijker overdonderen en manipuleren met snelle beelden. Zij brengt de beelden tot stilstand. Haar gepixelde wereld is een oase. Althans, zo lijkt het in eerste instantie.

Gekleurde ballonnen

Behalve door de wooncultuur van de late jaren zestig laat Bulloch zich ook inspireren door de kunst uit die tijd. RGB Spheres (2005) is een adaptatie van een werk van de Engelse op-artschilder Bridget Riley. Dit keer geen pixelboxes, maar lampen die als grote gekleurde ballonnen aan de muur hangen. Ze zweven bijna, lijken ieder moment los te komen. Groot en klein door elkaar heen in fluorescerend groen, oranje, paarsblauw. Bulloch deelde Riley's schilderij White Disks, een schijnbaar toevallige ordening van zwarte cirkels op witte ondergrond, in vieren en bracht de compositie over op vier wanden. Zo vertaalde ze het schilderij in een driedimensionale lichtcompositie.

Bovenal is het werk van Bulloch verwant aan dat van de Amerikaanse neon-kunstenaar Dan Flavin en minimalisten als Sol LeWitt en Donald Judd. Geometrisch raster, seriële ordening, dozen, stapelingen van kubussen, dit zijn de belangrijkste kenmerken van hun abstracte sculpturen. Deze sculpturen verwezen naar niets anders dan naar zichzelf, alles draaide om de vorm. De vorm was bij voorkeur ongedeeld, het beeld was één geheel, één ongedeeld ding, een “specific object' zoals het heette. De grote moeilijkheid was, schreef Judd, die ook kunstcriticus was, dat alles wat niet volkomen eenvoudig (bijvoorbeeld een gladde kubus) is, uit delen bestaat en uit elkaar valt. Door deze nadruk op ongedeeld vorm lijken veel minimal-sculpturen op holle, lege dozen.

De modernisten waren op zoek naar waarheid en zuiverheid. Bulloch is niet behept met de strenge voorschriften die deze zoektocht met zich mee bracht. Zij is niet belast met dogmatisch denken, zij koestert niet de illusie dat de wereld gevormd kan worden naar een ideaalbeeld. Als een vj citeert zij uit het werk van haar voorgangers, mixt en mengt en maakt nieuwe beelden. Aan de achterkant van iedere pixelbox zitten dikke pluggen als van een ouderwetse hifi-installatie, en er lopen snoeren naar de black box die het werk programmeert. De technologie is niet verstopt, de werken zijn zo opgesteld dat de kijker er vanzelf omheen loopt. Er wordt niets verborgen. De lege dozen heeft zij gevuld met licht en kleur.

Bulloch wil dat haar werk niet alleen het netvlies raakt, maar het hele lichaam. Zij neemt meubels op in haar werken en zij schept ruimtelijkheid. Je moet er doorheen lopen om het hele werk te zien. Sommige van haar installaties zijn interactief, ze hebben de aanwezigheid van een beschouwer nodig. Bullochs tekenmachines bijvoorbeeld (niet in De Pont aanwezig) reageren op beweging of geluid. De aanwezigheid van het publiek beïnvloedt ook de kleurveranderingen van de pixelwerken. Hoewel het moeilijk precies te zeggen is hoe. Wanneer je een ruimte betreedt lijkt het pixelwerk (Macro World bijvoorbeeld) geactiveerd te worden, het ritme van kleurveranderingen wordt levendiger. Bij nader inzien ga je je toch afvragen of dit geen inbeelding is, of je het wel goed hebt gezien. Een mooi idee is het wel, een kunstwerk dat wakker wordt wanneer het zich bekeken weet.

Niets te bepalen

Die interactiviteit suggereert dat de aanwezigheid van een beschouwer ertoe doet, verschil uitmaakt. Maar de mate aan interactiviteit is erg gering. In feite heeft de beschouwer hier niets te bepalen. De consequentie van zijn aanwezigheid is door hem niet gewild, het kunstwerk begint al te leven voor hij het door heeft, nog voordat hij echt begonnen is met kijken. En daardoor ontglipt het hem eigenlijk.

Dit is nu juist waar het Bulloch om is te doen. De beschouwer maakt hoe dan ook deel uit van het werk, of hij wil of niet. In een interview zei ze dat ze duidelijk wil maken dat de keuzes van een individu min of meer betekenisloos zijn, omdat het systeem of de structuur waar we deel van uit maken de keuzevoorwaarden strikt bepaalt. Het gaat haar om de vraag in hoeverre wij onderworpen zijn aan de talloze regels die, vaak ongemerkt, alle aspecten van ons dagelijks leven beheersen.

Zo bezien laat een ouderwets “stilstaand' kunstwerk de beschouwer meer geestesruimte en meer vrijheid van handelen dan een bewegend, interactief kunstwerk. Het is waar, door lang en intens naar een kunstwerk te kijken wek je het tot leven. Het is een activiteit die geestelijke inspanning en alertheid vergt. Een interactief werk daarentegen, dat voorgeeft keuzevrijheid te bieden, dwingt de beschouwer juist in een passieve rol. Bullochs werk, dat op het eerste gezicht louter zintuiglijk genot lijkt te zijn, blijkt wel degelijk een kritische inhoud te hebben.

In De Pont ligt, op de plek waar een vloersculptuur van stenen van Richard Long lag, een werk van de Amerikaan Walter de Maria (de land-artkunstenaar en conceptuele beeldhouwer van dezelfde generatie als Judd en Flavin). Het heet A computer which will solve every problem in the world en het is van een visionaire schoonheid. Een reeks buizen van gepolijst roestvrij staal ontwikkelt zich van drie driehoekige buizen naar twaalf twaalfhoekige buizen. Ze worden aangelicht door felle lampen erboven en schitteren met een koude helderheid. Het kunstwerk verbeeldt een mystiek, goddelijk plan, het bevat de sleutel tot het antwoord op al onze vragen.

Bulloch heeft, het kan niet anders, haar tentoonstelling in De Pont gemaakt in relatie tot dit beeld. Tegenover de kristallijnen wereld van De Maria stelt zij verleidelijke, veranderlijke kleurpatronen. Tegenover ongenaakbaarheid en wetten stelt zij het menselijk tekort. Tegenover harde onbuigzaamheid stelt zij zinnenstrelende lichvoetigheid. De kunst van Bulloch is het vrouwelijk antwoord op de heroïek van weleer.

Angela Bulloch. Tentoonstelling in De Pont, museum voor hedendaagse kunst, Wilhelminapark 1, Tilburg. T/m 7 mei. Open: di-zo 11-17u. Inl.: www.depont.nl, tel.: (013) 5438300 of info@depont.nl

    • Janneke Wesseling