Rusland en Oekraïne blijven elkaar uitdagen

Ook na hun gasakkoord blijven Rusland en Oekraïne ruziën. Oekraïne eist op de Krim alle objecten op die de Russische Zwarte-Zeevloot in gebruik heeft.

Gaat het niet over een roestige vuurtoren dan ligt er wel een baggerschuit dwars. Hoewel de “gasoorlog' tussen Rusland en zijn buurland Oekraïne voorbij is, blijven de twee landen elkaar het bloed onder de nagels vandaan halen.

Nadat Rusland vlak na de jaarwisseling de gaskraan naar zijn buurland dicht draaide, moest Oekraïne toezeggen voortaan het viervoudige voor Russische gas te betalen en de doorvoer en distributie deels uit te besteden aan de dubieuze firma RosUkrEnergo. Oekraïense patriotten zinnen sindsdien op represailles. Zelfs ex-premier Viktor Janoekovitsj, voorheen “de man van Moskou' in Oekraïne, is kritisch over Rusland. Hij spant tegelijkertijd met zijn voormalige aartsvijand, ex-premier en “oranje' revolutionair Joelia Timosjenko, tegen de regering in Kiev samen. Eendrachtig brachten zij vorige week het kabinet ten val, hoewel dat gewoon doorwerkt omdat de motie van wantrouwen ongrondwettig zou zijn.

De Oekraïense regering is vastbesloten het impopulaire gasakkoord te tekenen, maar ze staat met het oog op de komende parlementsverkiezingen niet graag te boek als voetveeg van Moskou. Dus moet ze een daad stellen. Nu de gasdeal Kiev jaarlijks ruim twee miljard dollar kost, hoopt men dat op de Krim deels op de Russen te verhalen. De Russische Zwarte-Zeevloot pacht daar tot 2017 voor jaarlijks 93 miljoen dollar een groot deel van havenstad Sebastopol en tal van kustobjecten.

Oekraïne wil die pacht nu verviervoudigen, zegt de Oekraïense minister van Defensie. “Als in de energiesector de relaties van de categorie broederlijk naar de categorie marktconform verhuizen, is het logisch dat zoiets ook elders gebeurt.“ Een huurverhoging tot 400 miljoen dollar lijkt hem daarom redelijk. Op de Krim, een vakantieparadijs, is grond immers schaars en duur.

De situatie werd op scherp gezet toen vrijdag medewerkers van het Oekraïense ministerie van Transport een vuurtoren bij de havenstad Jalta bezetten en Russen de toegang weigerden. Moskou stelt dat die vuurtoren van vitaal belang is voor de navigatie, maar Oekraïne betwist de Russische claim op de vuurtoren en 35 andere kustobjecten. Hoewel de Russen verhuld dreigen met scherp te schieten bij toekomstige bezettingspogingen, riep Moskou deze week op tot onderhandelingen.

Oekraïne klonk lang wat warrig over de vuurtoren bij Jalta. Eerst zou er sprake zijn van een inspectie, daarna van een tijdelijke sluiting wegens groot onderhoud. Vervolgens werd gesuggereerd dat de bezetting een actie was van Oekraïense nationalisten die de gasdeal wilden saboteren. “Het is voor ons moeilijk te begrijpen wie hierachter zit en wie namens Oekraïne spreekt“, verzucht de Russische minister van Buitenlandse Zaken. Inmiddels lijkt Kiev echter vastbesloten de vuurtoren bezet te houden. Ze kondigt een alomvattende, inventarisatie van door Russen gebruikte installaties op haar grondgebied aan.

Dinsdag eiste Oekraïne bovendien op hoge toon dat een Russische baggerschuit stopt met het uitdiepen van de vaargeul door de zeestraat van Kertsj. De schuit zou opereren in Oekraïense wateren. De straat van Kertsj was in 2003 al middelpunt van een conflict, waarbij de huidige Oekraïense premier Jechanoerov hardop mijmerde over de ontwikkeling van een Oekraïense kernbom “om zekere idiote buurlanden af te schrikken“. De ergernis was toen gewekt door een Russische strekdam naar het Oekraïense eilandje Taman, die de Russische kust tegen afkalving moest beschermen. Oekraïne zag de dam als een annexatiepoging en trok grenstroepen op het eilandje samen.

De Krim is de barometer van de Russisch-Oekraïense relatie. Eind achttiende eeuw annexeerde Rusland dit schiereiland, legde de havenstad Sebastopol aan en stichtte de Zwarte Zeevloot. In 1954 wees toenmalig partijchef Chroesjtsjov het schiereiland evenwel met een pennenstreek toe aan de Sovjetrepubliek Oekraïne, toen precies drie eeuwen met Rusland verbonden. Russische patriotten hebben dat nooit kunnen verkroppen, en na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 werd de Krim een etnisch kruitvat. Hoewel de spanning tussen Russen, Oekraïeners en Krim-Tataren verminderde na een akkoord in 1997 dat de Zwarte-Zeevloot recht gaf Sebastopol nog twintig jaar te gebruiken, laait ze soms op. Met name als Moskou en Kiev in onmin leven.

    • Coen van Zwol