Japanse economie verandert nu echt

De beurs van Tokio is in de greep van handelsstoringen en een mogelijk boekhoudschandaal. Maar er is meer aan de hand. “Dit is een strijd van het oude Japan tegen het nieuwe Japan.“

Handelaren op de beurs van Tokio na het stilleggen van de handel gisteren. Door paniekverkopen dreigden de Japanse beurscomputers overbelast te raken. Officers of the Tokyo Stock Exchange (TSE) check their trading systems at the TSE in Tokyo, 18 January 2006. The TSE said it would close for the first time ever to prevent a system crash due to heavy trading volumes, sparked by claims of fraud at Internet firm Livedoor. AFP PHOTO/YOSHIKAZU TSUNO AFP

Als beleggers in Japan niet misselijk worden van de samenzweringen en schandalen dan worden ze het wel van de koersbewegingen van hun aandelen. Twee dagen van paniekverkopen op de beurs van Tokio werden vannacht gevolgd door de grootste koerswinst in drie maanden. De Nikkei-index met 225 bedrijven sloot, zonder handelsproblemen, 2,3 procent hoger. Op maandag en dinsdag daalde de beursgraadmeter in totaal 6 procent, waarbij op dinsdag de handel voortijdig gestaakt werd omdat het beurssysteem overbelast raakte - een unicum.

De onrust op de Japanse beurs heeft een combinatie van oorzaken. Directe aanleiding voor de scherpe koersdalingen zijn de onderzoeken naar misstanden bij het tot voor kort succesvolle internetbedrijf Livedoor. De verdenking dat er bij Livedoor met de boeken is gesjoemeld heeft de afgelopen drie dagen 40 procent van de beurswaarde van het internetbedrijf weggeblazen.

Het handelssysteem van de beurs van Tokio heeft die problemen verergerd. Jarenlang was de aandelenmarkt van Tokio vrijwel leeg. De economie zat in het slop, de vastgoedmarkt verkeerde in een crisis en de consument zat aan de grond. De neerwaartse prijsspiraal die het uitstellen van uitgaven aantrekkelijk maakt - iedere dag weer - bevroor jarenlang het economische leven. Volgens Arnout van Rijn, fondsbeheerder van Rolinco, heeft dat ook bij de Japanse beurs tot onderinvesteringen geleid. “Het systeem is nog ingesteld op de rust van de afgelopen jaren, maar de laatste maanden is het op de beurs van Tokio onbegrijpelijk hard gegaan.“

In dat opzicht worden de problemen op de Japanse beurs veroorzaakt door haar eigen succes. De beurs van Tokio steeg vorig jaar 40 tot 50 procent in waarde, afhankelijk van naar welke index je kijkt. Aangejaagd door een opkrabbelende economie en een stabieler politiek klimaat storten beleggers van alle soorten en maten zich op de beurs van Japan - van buitenlandse professionals tot Japanse particulieren. “Dat gaat meteen op zijn Aziatisch“, zegt Van Rijn. “De handel via mobiele telefoon en internet schiet omhoog. De beurs wordt in Japan, meer dan bij ons, als een veredeld casino gezien.“

Waldemar Brun Theremin, die in Parijs voor ABN Amro het Transpacific Fund leidt, zegt dat de huidige omzetten in Tokio eind jaren tachtig voor het laatst te zien waren. “Juist de internethandel gaat door het dak. Het dagelijkse handelsvolume van E-trade is inmiddels groter dan dat van Nomura, de grootste effectenhandelaar van het land.“

Maar er is meer aan de hand in Japan. De revival van de beurs en de problemen rond Livedoor zijn onderdeel van een veel grotere strijd, zeggen de deskundigen. “Takafumi Horie [de topman van internetbedrijf Livedoor] heeft enorm veel vijanden gemaakt“, stelt Brun Theremin. “Politiek speelt hier een belangrijke rol“. Horie is een onconventionele internetondernemer die zeer populair geworden is, mede door zijn gedurfde acties. Hij schokte het Japanse establishment met zijn poging controle te krijgen over het Fuji-conglomeraat. “Hij deed dat op een ongebruikelijk brutale manier. Dat heeft gevolgen gehad voor de hele manier waarop Japanse bedrijven zich beschermen tegen ongewenste overnames“, zegt Brun Theremin van ABN Amro. Daarnaast daagde Horie het politieke establishment uit door mee te doen aan lokale verkiezingen, zonder zich bij een van de gevestigde partijen aan te sluiten.

Livedoor is het grootste beursfonds uit de Mothers-index, een graadmeter van jonge innovatieve bedrijven uit Japan. De snelle groei van het internetbedrijf heeft van Livedoor een beurslieveling gemaakt, met name onder Japanse particuliere beleggers. Die gaven Horie de koopkracht om gevestigde bedrijven lastig te vallen.

“Dit is een strijd van het oude Japan tegen het nieuwe Japan“, zegt Van Rijn van Rolinco. “Politiek zat het in Japan muurvast tot de komst van Koizumi. Bedrijven zaten tot voor kort ook potdicht. Dat is nu snel aan het veranderen. Ik kan niet inschatten of er bij Livedoor gefraudeerd is. Wat ik wel weet, is dat het ambtenarenapparaat in Tokio zich bedreigd voelt door nieuwlichters als Horie“, stelt Van Rijn. “Het gaat hier ook om een strijd tussen het oude Japanse consensusmodel en het nieuwe zakendoen op meer westerse leest. Met de invallen bij Livedoor slaan de bejaarden in Japan weer even terug.“

Van Rijn van beleggingsfonds Rolinco is optimistisch over de perspectieven van Japan. Volgens hem heeft het Japanse bedrijfsleven “nu eindelijk begrepen“ dat er meer is dan omzet alleen. “Ik zie dat nog steeds als een trauma van de Tweede Wereldoorlog. De wederopbouw creëerde een cultuur waarbij omvang en groei belangrijker waren dan rendement. Dat is nu aan het veranderen. Kijk naar Sony, dat wordt nu geleid door een Amerikaan.“

Japan maakte de afgelopen jaren wel vaker een valse start, maar volgen Van Rijn is dat ditmaal niet het geval. “Het vertrouwen is soms nog wel fragiel, maar deze keer is het echt anders. Japan is wezenlijk veranderd. De waarderingen op de beurs staan door de recente koerswinsten weer op een normaal niveau. Nu zullen de Japanse bedrijven het rendement moeten leveren wat van hen verwacht wordt.“ Zijn collega Brun Theremin van ABN Amro in Parijs: “De huidige onrust is niet meer dan een logische kleine correctie.“