Verdachte overwinteraars in Afrika

Deskundigen richten hun blik op de overwinterende trekvogels in Afrika. Wat als ze straks terugkomen? Maar niemand weet zeker of trekvogels de vogelgriep wel verspreiden

West-Europa is de dans vooralsnog ontsprongen als het gaat om uitbraken van de gevaarlijke vogelgriepvariant H5N1. De autoriteiten blijven op hun hoede en kijken nu ook bezorgd naar Afrika. Als wilde vogels daar besmet raken, zouden zij het virus tijdens de voorjaarstrek alsnog naar Europa kunnen brengen.

De wereldvoedsel- en landbouworganisatie FAO is in samenwerking met Wetlands International en de Franse hulporganisatie CIRAD begonnen de vogelgriep onder wilde vogels in Afrika in de gaten te houden. Het accent ligt daarbij op vogelrijke gebieden in het noorden, oosten en westen van het continent, zoals langs de Niger in Mali en wetlands in Oost-Afrika. De onzekerheid is groot. Er is geen viroloog of vogelkenner die weet of de voor mensen gevaarlijke vogelgriepvariant H5N1 naar Afrika is overgesprongen. De gevaarlijke griep rukte afgelopen najaar vanuit Azië op naar Oost-Europa en Turkije, waarschijnlijk via trekvogels. Veel vogels trokken verder naar overwinteringsgebieden in Afrika.

Volgens de Nederlandse dierziektedeskundige Christianne Bruschke van de Wereldorganisatie voor Diergezondheid in Parijs heeft de gevaarlijke vogelgriep, 'voor zover wij weten' Afrika nog niet bereikt. 'Wel waren er verdenkingen, zoals onlangs in Malawi, maar die bleken loos alarm. Landen zijn verplicht uitbraken van vogelgriep te melden.

De vrees bestaat dat als de H5N1-variant in Afrika opduikt, besmette vogels die overdragen op overwinterende Europese trekvogels, die hem vervolgens alsnog naar West-Europa kunnen brengen. De vogeltrek vanuit Afrika komt eind februari, begin maart weer op gang. .

Of monitoring van wilde vogels in Afrika zal werken als 'early warning'-systeem voor Europa vindt Bruschke 'moeilijk te zeggen'. Het blijft zeer lastig te voorspellen waar een uitbraak zal plaatsvinden. Die onzekerheid komt voort uit het feit dat deskundigen nog niet goed begrijpen hoe de vogelgriep zich kan verspreiden. Het lijkt er op dat overtrekkende vogels de voornaamste oorzaak zijn, aldus Bruschke, maar hard bewijs ontbreekt.

'We hebben de virusstammen van uitbraken met elkaar vergeleken. Stammen van primaire uitbraken die honderden kilometers uit elkaar liggen, zijn heel verwant. Dat zagen we in Rusland, net als in Roemenië en Oekraïne. En het vogelgriepvirus dat nu in Oost-Turkije is opgedoken, is verwant aan de stam die eerder voor een uitbraak zorgde bij het Qinghai-meer in Midden-China. Verspreiding over zulke afstanden door andere oorzaken dan trekvogels zou onlogisch zijn.'

Maar niet alle deskundigen zijn het daarover eens. Vogeltrekdeskundige Ward Hagemeijer van Wetlands International in Wageningen acht overdracht door menselijke activiteit veel waarschijnlijker. 'Niet toevallig verbindt de Transsiberische spoorlijn veel van de gebieden waar uitbraken zijn geweest. Er is veel transport van kippen en kippenproducten en bovendien veel illegale handel. Dat kan het virus makkelijk over grote afstanden transporteren. Dat er dode wilde vogels met vogelgriep zijn aangetroffen, kan komen door besmetting vanuit pluimvee uit de omgeving. Visvijvers in Oost-Europa worden bemest met kippenmest en zo zouden wilde vogels met het virus in aanraking kunnen komen. De uitbraak in Oost-Turkije kwam ook eigenlijk te laat om het met vogeltrek te verklaren. Ook het uitblijven van uitbraken in Afrika valt niet te rijmen met trekvogels als belangrijkste verspreiders. Maar we kunnen het niet uitsluiten.'

Hagemeijer en zijn organisatie Wetlands International gaan daarom meewerken aan het onderzoek onder wilde vogels in Afrika. Dat heeft een strategische reden, zo wil hij schade aan vogels en wetlands voorkomen. 'Voorstellen zoals die van de Russische parlementariër Zjirinovski, die alle trekvogels bij de grens wilde laten afschieten, hebben ons gealarmeerd. Dat helpt natuurlijk geen zier tegen de verspreiding. Daarom willen wij meehelpen met het zoeken naar alternatieve oplossingen.'

Wetlands International heeft ruime ervaring met het in de gaten houden van wilde vogels. Vrijwilligers van de organisatie houden in januari overal ter wereld een telling onder watervogels. 'Dit jaar hebben we onze mensen gevraagd extra te letten op abnormale sterfte. We hebben ze wel op het hart gedrukt om heel voorzichtig te zijn en niet in contact te komen met dode vogels. De uitkomst van de telling is nog niet bekend.'

De vraag is of het in de gaten houden van enkele belangrijke vogelgebieden op het uitgestrekte Afrikaanse continent afdoende is. 'Nee, hiermee kunnen we een eventuele opmars van de griep absoluut niet overzien', geeft Hagemeijer volmondig toe, 'Het zijn meer steekproeven om te zien of er wat aan de hand is.'