Merkel stamt uit de school van Helmut Kohl

Het Duitse buitenlands beleid heeft met de bezoeken van de bondskanselier Merkel aan Brussel, Washington en Moskou een nieuw accent gekregen. Een snufje Kohl in combinatie met nuchter eigenbelang.

Bondskanselier Angela Merkel tijdens haar bezoek aan Washington. Foto AP German Chancellor Angela Merkel attends the dedication of the new German Marshall Fund headquarters, Friday, Jan. 13, 2006, in Washington. (AP Photo/Manuel Balce Ceneta) Associated Press

Vijf steden in acht weken. Angela Merkel heeft kennis gemaakt met de wereld en de wereld met haar. De tournee langs voor Duitsland belangrijke machtscentra is bijna volbracht. Alleen Israël en de Palestijnse gebieden staan nog op de rol.

Tot nu toe bestond Merkels buitenlands beleid hoofdzakelijk uit fraaie voornemens. Na haar rondgang zijn de contouren van de nieuwe Duitse aanpak beter zichtbaar: nieuwe zakelijkheid in stijl en toon en een snuf Helmut Kohl in strategie en uitgangspunten.

Kanselier Helmut Kohl (1982-1998) zag Duitsland graag als bemiddelaar tussen Oost en West, als trouwe bondgenoot van de VS. Kohl streefde naar innige Europese samenwerking en regelmatig hielp hij de EU uit een impasse met een extra zak geld. De wereld van Merkel is een andere dan de wereld van Kohl en in Duitsland is het geld op. Toch laat Merkel zich inspireren door haar vermaarde partijgenoot, die ze ooit weinig zachtzinnig aan de kant schoof. Merkel, vrijdag in Washington: ,,Ik stam, dat bewijs is geleverd, uit de school van Helmut Kohl.'

Merkel beleefde haar internationale vuurdoop in Brussel. Op haar eerste Europese topconferentie mocht ze meteen schitteren. Na maanden moeizame onderhandelingen vonden de regeringsleiders elkaar in een compromis over de begroting. Na afloop werd de nieuwkomer door haar nieuwe collega's geroemd. Ze etaleerde kennis van zaken en raakte klaarblijkelijk de juiste toon.

Ook zal het Merkels recensies niet geschaad hebben dat Duitsland bereid bleek meer bij te dragen aan de Europese Unie dan voorheen en dat Merkel op het laatste moment uit eigen zak oosterbuur Polen 100 miljoen euro toeschoof. Over die extra uitgaven is in politiek Berlijn wel gemopperd, maar menigeen vond het een effectieve injectie in een haperend Europees proces. Het was een klassieke Kohl-manoeuvre.

In de overige steden legde Merkel kennismakingsbezoekjes af. Bij dergelijke ontmoetingen prevaleren gewoontegetrouw beleefdheid en nieuwsgierigheid: hoe is ze? Een kennismaking is geen werkbezoek, laat staan een crisisberaad waarin de verstandhouding onder hoge druk wordt getest. Toch bevatten Merkels reisjes een aantal vingerwijzingen voor de toekomstige koers.

Merkel wil vooral af van de lelijke meubelstukken uit de boedel van haar voorganger. Vlak na haar beëdiging vloog ze naar Parijs en onderstreepte daarmee het belang van de relatie met Frankrijk. President Chirac was een heer, compleet met kushand, en bezong de Frans-Duitse liefde. Merkel knikte beleefd, maar nam de term 'Frans-Duitse As' niet in de mond. De dagen dat Frankrijk en Duitsland ostentatief samenspannen tegen de VS zijn voorbij.

Met de VS wil Merkel een nuchtere omgang in een vriendschappelijke sfeer. Weg dus van filippica's over de superioriteit van de Duitse verzorgingsstaat in vergelijking met 'Amerikaanse toestanden', waarmee haar voorganger nog wel eens een zaaltje partijgenoten wilde opwarmen. Rusland ziet ze als een zakelijke partner in economie (gas) en politiek (Iran), niet in de eerste plaats als een oude vriend van de familie. Weg dus van de geromantiseerde mannenvriendschap die Schröder ertoe bracht Poetin een loepzuivere democraat te noemen.

De bescheiden herijking van de verhoudingen met Washington en Moskou corresponderen met Merkels politieke kleur en passen bij haar levensloop. Anti-amerikanisme is in haar CDU minder virulent dan in Schröders SPD. Als Merkel met Bush over vrijheid spreekt is dat meer dan een geste aan een gastheer die zichzelf als de hogepriester van de vrijheid ziet. Vrijheid is Merkel sinds de val van de Muur dierbaar. Ook is niet goed denkbaar dat Merkel, die zich als student in Leipzig niet liet strikken als informant voor de veiligheidsdienst van de DDR, een heel hechte band zal smeden met een man die ooit medewerker van de KGB in Dresden was.

Internationale verhoudingen worden niet in de eerste plaats ingegeven door jeugdsentiment, maar door nuchtere belangen. Het was Merkels belang om zelfstandigheid te demonstreren, maar de gastheren niet te bruuskeren. Daarom sneed ze heikele thema's aan, maar doseerde ze strekking en toonhoogte met zorg. Met Bush sprak ze over het omstreden gevangenenkamp voor vermeende terroristen Guantánamo Bay in Cuba. Met Poetin sprak ze over Tsjetsjenië en omstreden wetgeving die niet-gouvernementele organisaties beknot. Vervolgens sprak ze in Moskou vertegenwoordigers van mensenrechtenorganisaties.

Poetin en Bush zullen van Merkels visite niet wakker hebben gelegen. Ze had haar kritiek op Guantánamo aangekondigd en behoedzaam geformuleerd. Ook Poetin weet dat in West-Europa een andere opvatting van democratie gangbaar is dan in het Kremlin, maar hij weet ook dat Merkel belang heeft bij geoliede economische betrekkingen - voor de zekerheid bracht ze die ook ter sprake.

Zo draagt Merkels debuut niet alleen de sporen van Helmut Kohl, maar ook van gecalculeerd risico.

    • Michel Kerres