'De film moet na afloop nog doorgaan'

Een in Filmmuseum gevonden fragment uit Nederlands-Indië was voor de Oostenrijkse montagefilmmaker Gustav Deutsch uitgangspunt voor 'Welt Spiegel Kino'.

Gustav Deutsch Foto NRC H'Blad, Maurice Boyer 060116 Boyer, Maurice

Welt Spiegel Kino is een geheel uit bestaand filmmateriaal, found footage, opgebouwde episodenfilm over de eerste dagen van de bioscoopgeschiedenis. De Oostenrijkse 'filmmaker zonder camera' Gustav Deutsch (Wenen, 1952) kreeg het idee voor deze collage toen hij in het archief van het Filmmuseum in Amsterdam materiaal zat te bekijken voor zijn voorlaatste project Film ist. Dit gesprek met de bedachtzaam formulerende Deutsch vindt plaats in hetzelfde museum, waar hij speurt naar filmfragmenten voor nieuwe delen van Welt Spiegel Kino.

,,Het filmfragment dat ten grondslag lag aan Welt Spiegel Kino heette Soerabaia - Het straatverkeer op Pasar Besar 15 july 1929. Dat vond ik toevallig, toen ik op zoek was naar materiaal voor Film ist.. Toen ik die spectaculaire camerabeweging zag, over een drukke straat vol auto's, fietsen, trams, karren en wandelaars in Surabaya, met op de achtergrond de Apollo-bioscoop waar ze nota bene Die Nibelungen van Fritz Lang vertoonden, wist ik dat ik het voor een andere film moest gebruiken. Een film die een reflectie op de rol van de bioscoop in de wereld zou worden.''

Vanaf dat moment was het zoeken naar nog meer filmfragmenten van bioscopen in het straatbeeld. En kijken, kijken en nog eens kijken. Deutsch: ,,Ik heb dat Surabaya-filmpje geloof ik wel honderd keer bekeken. Om precies te zien wat voor soort beelden het bevat en wat voor beweging die zwenking van de camera is. Ik ontdekte dat je steeds dieper de beelden in kunt gaan. Zo ontstonden fictieve protagonisten, die het verhaal van Indonesië met behulp van weer andere fragmenten konden vertellen.''

Dat hij daarvoor een flinke dosis fictie aan die documentaire beelden moest toevoegen, door fragmenten te combineren die feitelijk niet bij elkaar hoorden, deerde hem niet. ,,Ik ben tegen eenduidigheid'', stelt Deutsch. ,,Men moet zijn eigen fantasie, associaties en interpretaties er maar op loslaten. Film is een middel om dingen samen te brengen. De geschiedenis ertussen zit in het hoofd van de toeschouwer.''

Hij noemt Welt Spiegel Kino een ,,reis in tijd en ruimte, die verschillende deuren kan openen. De verhalen achter de beelden werken als hyperlinks of loops. Het doel is dat je beter gaat kijken. Niet alleen in de bioscoop, maar ook daarbuiten. De film moet na afloop van de film nog doorgaan, zoat je de mensen op straat met dezelfde interesse en verbeeldingskracht tegemoet gaat als de mensen in de film.''

Net als voor veel experimentele filmers is ook voor Deutsch de slowmotion zijn belangrijkste wapen. ,,Heel simpel: slowmotion is een middel om beter te kijken. Het is natuurlijk beter om een film meer dan één keer te zien. Maar zo lang dat niet kan, is zes beelden per seconde de beste manier om echt op te merken wat je ziet.''

Andere stijlmiddelen benut hij ook. ,,Via de zoom kun je mijn gedachten te volgen. Daar geef ik de associatie van de toeschouwer een duwtje. Overvloeiers zijn kruispunten tussen die associaties.''

Muziek is een hulpmiddel ,,om filmbeelden ook akoestisch te interpreteren - niet illustreren hoor. Het uitgangspunt was dat het geluid dezelfde werking moest hebben als het afstemmen van een kortegolfradio. Het gaat niet om de liedjes, maar om de geluiden die tussen de stations zweven. Zo gaat het ook niet om de beelden, maar om de tussenbeelden. Te veel found-footagefilms worden als bewegend tapijt ingezet. Te veel films zijn louter gekleurd licht.''

    • Dana Linssen