Chique villa's of bungalows voor gekken

De psychiatrie moest twintig jaar geleden 'vermaatschappelijken'. Veel schizofrenen zijn toen gaan zwerven. Het kabinet wil nu minder zwervers. Maar de veilige paviljoens in de duinen verdwijnen.

Joost van Raay heeft de afgelopen maanden veel brieven geschreven aan ministers. 'Excellentie', begonnen die, 'om met de deur in huis te vallen: maar liefst 160.000 mensen in Nederland hebben een psychotische aandoening. Van deze groep pleegt 10 procent zelfmoord en 40 procent functioneert met de juiste medicatie redelijk. Maar 50 procent, 80.000 mensen, behoeft permanent adequate opvang.'

Joost van Raay (48) is de broer van Hugo (49), een schizofrene patiënt die met het veranderen van de opvattingen in de psychiatrie de afgelopen decennia in steeds wisselende omstandigheden is verzorgd. Eerst zat hij in een paviljoen, nu woont hij met vier andere schizofrene patiënten zelfstandig op het terrein van een psychiatrisch ziekenhuis. 'Vijf gekken, samen in een huis. Dus speelt er altijd één de baas. En als er eentje gek wordt, worden ze het allemaal. Gek van elkaar.'

Maar Hugo van Raay 'hééft tenminste nog een huis'. Hij zwerft niet door de stad, zoals tenminste tienduizend psychisch gestoorden in de vier grote steden dat wel doen. In lijn met de toen geldende opvattingen in de psychiatrie betrokken velen van hen een jaar of vijftien, twintig geleden een flatje in de stad.

Deze zogenoemde vermaatschappelijking was mede mogelijk door betere medicijnen. Toch belandden bij gebrek aan zorg veel van de verzelfstandigde patiënten in de goot, vaak als drugsverslaafde. Ook dát is Hugo niet geworden, 'en dat komt doordat in zijn omgeving gelukkig nog rust en regelmaat heersen'.

Hugo van Raay woont op het terrein van de Bavo in Noordwijkerhout. Eerder woonde hij in een paviljoen van Sancta Maria, óók bij Noordwijkerhout. Wie die twee laatste namen op Google intikt, vindt meer informatie over de 'herontwikkeling' van Sancta Maria dan over het psychiatrisch ziekenhuis zelf: '(...) gegeven de unieke locatie in de binnenduinrand' is voorgesteld 'Sancta Maria om te vormen in de richting van een landgoedachtig complex'. Op het ooit door de katholieke kerk voor psychiatrische patiënten ontwikkelde, zestig hectare grote terrein komen villa's en appartementen. Voor 'Hugo's' zal geen plaats meer zijn.

In de brieven die Joost van Raay als woordvoerder van de vereniging voor schizofrene patiënten, Anoiksis, de vereniging van hun ouders, Ypsilon, en de Stichting Huisjes schreef aan de ministers Hoogervorst, Donner en Dekker, pleit hij voor meer en betere huizen voor schizofrene patiënten. Huizen met een eigen voordeur, het liefst op terreinen van psychiatrische ziekenhuizen, voor zover zulke terreinen nog bestaan. Ten eerste, aldus de brieven, 'omdat de patiënten in zo'n landelijke omgeving veel beter functioneren dan in de steden waar ze te veel indrukken opdoen, maar tevens omdat daar relatief goedkoop kan worden gebouwd'.

Deze week werd bekend dat het kabinet en de vier grote steden een einde willen maken aan het op straat zwerven van daklozen, voor het overgrote deel psychiatrische patiënten. Van hen is zeker 70 procent schizofreen. In een 'plan van aanpak' wordt als reden genoemd dat zij 'verkommeren en verloederen' en 'door hun zwerfgedrag en verloederde staat ook veelal overlast veroorzaken in de openbare ruimten of criminaliteit plegen'.

Bedoeling is in 'niet vrijblijvende trajectplannen' afspraken met hen te maken over zorg en huisvesting. Die huisvesting vindt plaats in 'passende, nieuwe woonvormen aan de onderkant van de woonladder'. Voor wie opgenomen moet worden, zullen 'voorzieningen in de sfeer van gebouwen zo doelmatig mogelijk worden gecreëerd en op verantwoorde wijze sober uitgevoerd', bij voorkeur in bestaande gebouwen.

De Stichting Huisjes, Anoiksis en Ypsilon zijn 'blij' met het plan van aanpak: 'De politiek is wakker geworden.' Maar niet doordat men heeft ingezien dat de meeste daklozen psychiatrische patiënten zijn die het vroeger beter hadden. Joost van Raay: 'Dit plan benadert hen als drugsverslaafden en criminelen, die voor overlast en problemen zorgen. Dat zijn ze óók, maar dat zijn ze geworden. Ze zijn in de eerste plaats ziek. Het zijn patiënten. Dat ze daarnaast óók drugsverslaafd en crimineel worden, kun je voorkomen als je ze in een rustiger omgeving laat wonen, net als vroeger. Nog ook niet eens in de búúrt van een metrostation. Schizofrene patiënten hebben niks te zoeken in de stad.'

De Stichting Huisjes wil voor hen 15.000 kleine, aan elkaar geschakelde huizen met elk een eigen voordeur bouwen, als in een soort beschermd bungalowpark: psychiatrische ziekenhuizen-nieuwe-stijl. 'En die huisjes kosten dan een ton per stuk, maar dan reken ik de grond niet mee, want die is er in principe.'

Hier en daar zijn woningcorporaties, gemeenten en zorginstellingen intussen voorzichtig geïnteresseerd. In Dijk en Duin wordt binnenkort begonnen met de bouw van 'huisjes'. Ook in Utrecht (Altrecht), Oost-Brabant (Anthonius van Padua) en Den Haag (Parnassia) zijn de voorbereidingen begonnen voor de bouw van deze eenpersoonshuisjes.

Joost van Raay: 'Als we erin slagen het zo te doen, als we niet de terreinen verkwanselen die er nog zijn, en we onze mensen weghalen uit de steden, die hen zien als problemen in plaats van als patiënten, dan helpen we echt.'

    • Gretha Pama