In de cel met een computer

Morgen arriveren de eerste gedetineerden in een experimentele vleugel van de gevangenis van Lelystad. In elke cel zitten zes personen. De computer regelt hun bezigheden.

lelystad gevangenis foto rien zilvold In de gevangenis in Lelystad worden zes gevangenen in een cel ondergebracht. Via een polsband worden ze voortdurend digitaal gevold. (Foto NRC Handelsblad, Rien Zilvold) Zilvold, Rien

Zes personen slapen er in een cel, en zijn voorzien van een polsbandje waarmee ze 24 uur per dag in de gaten worden gehouden. Het bandje geeft elke twee seconden een signaal, zodat altijd duidelijk is waar de gevangene is, buiten maar ook in de cel. De gedetineerde gebruikt het polsbandje om in te loggen op een computersysteem, bijvoorbeeld om boodschappen te doen, zich in te schrijven voor een dagprogramma of zijn rekening te bekijken.

En de bewakers? Die hebben palmtop-computertjes op zak waarin de gegevens van alle gevangenen zitten, met een pasfotootje erbij. Heeft iemand zich opgegeven voor sport, maar is hij er niet? Meteen krijgt de bewaker een alarmbericht.

Welkom in De Nieuwe Inrichting, een detentievorm die kosten en personeel bespaart, en de gevangene bovendien wijst op zijn 'eigen verantwoordelijkheid'. Gisteren presenteerde het ministerie van Justitie het detentieconcept in een nieuwe vleugel van de gevangenis in Lelystad. Een gevangenis die volgens directeur Gevangeniswezen Peter van der Sande van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) 'beter aansluit bij de maatschappelijke opvattingen', bijvoorbeeld dat mensen hun straf zo snel mogelijk moeten uitzitten. 'Met dit concept heb je veel meer capaciteit.'

Maar de grootste winst is de kostenbesparing: de helft minder personeel en 40 euro per gedetineerde per dag minder aan kosten. Morgen zullen de eersten van de 150 gedetineerden in Lelystad arriveren. Veelplegers en mensen die hun boetes niet betalen, met een straf die maximaal vier maanden is. Vooralsnog op vrijwillige basis, want het is een experiment.

De zespersoonscel is 55 m2 groot. Er staan drie stapelbedden in en een eettafel met zes plastic stoelen. De keuken is eenvoudig, met een magnetron, want de geserveerde maaltijden komen uit de diepvries. Naast de deur in de muur is een soort sluis gebouwd, een doorgeefluik voor bijvoorbeeld maaltijden. Zodat een bewaker niet naar binnen hoeft, maar wel in zijn eentje alle bestellingen kan afleveren. In de badkamer staat een wasdroger op een wasmachine gestapeld. Elke gevangene heeft aan zijn bed een touchscreen televisie met een telefoon. Houd je je polsband tegen het scherm, dan kom je terecht in een keuzemenu. Na wat drukken is het programma voor de volgende dag samengesteld. Een gevangene moet elke dag drie onderdelen kiezen.

Goed gedrag levert wat op

Het dagprogramma bestaat nog gewoon uit de 'klassiekers', zegt projectdirecteur Jan Piek. 'Luchten, recreatie en sport.' Ook is er een onderdeel vorming. Het gewone gesprek met 'iemand van vlees en bloed' is mogelijk, maar heeft een gevangene daar geen zin in, dan kan hij achter de computer kruipen voor e-learning. Nieuw in Lelystad is ook de verplichte corveedienst voor gevangenen, zodat ook op de schoonmaakkosten wordt bespaard. Al heet dat anders in Lelystad: eigen verantwoordelijkheid. Piek: 'Dat is heel belangrijk hier.'

Maar daarmee houdt het niet op. Met de eigen verantwoordelijkheid valt voor gevangenen ook nog iets te verdienen, de credits. Komen gedetineerden hun afspraken netjes na, en verschijnen ze steeds op tijd bij het dagprogramma, dan heb je credits verdiend. 'Kijk, zo beloon je ze voor eigen verantwoordelijkheid', zegt de directeur Met die credits zijn vervolgens 'dingen' te regelen. Je kan als gevangene meer belminuten krijgen, of je bezoek mag langer blijven. Staan je celgenoten je niet aan? Ook daar kun je je credits zelfs voor gebruiken. Piek: 'Binnen vijf of zes dagen kun je voldoende credits hebben voor overplaatsing.'

Fascinerend, noemt de directeur de omslag die er op dit moment plaatsvindt in het gevangeniswezen. Al die techniek, er is zoveel mogelijk. Neem de microfoons die in alle cellen zitten, aangesloten op een agressiedetector. Dit is een apparaatje dat de frequenties van geluiden zo filtert dat het alleen een signaal geeft bij angst of gevaar. Bovendien is er nog de driehoeksmeting, waardoor de bewakers dankzij de polsbandjes op een computerscherm precies zien waar de gevangen zijn. Zitten ze alle zes achter de deur? Dan gaat de bewaker gewoon niet naar binnen.

Piek loopt al jaren mee in gevangenissen. Jarenlang is hij directeur geweest van grote gevangenissen. De gouden jaren, noemt hij dat. 'Er werd hoog ingezet op activiteiten.' Maar als hij nu terugkijkt op die periode, is hij eigenlijk wat teleurgesteld. 'De effecten waren nihil.' Van de nieuwe technieken verwacht hij daarom veel. Dat alle technische toepassingen tien jaar geleden nog ondenkbaar waren, geeft hij toe. 'Maar ja, dat is de tijdgeest, hè. En ze krijgen er veel voor terug.'

Over vijf jaar kan er nog veel meer, denkt Piek. Natuurlijk kent hij films met futuristische gevangenissen, waarin de techniek bewakers bijna overbodig hebben gemaakt. Maar de directeur heeft voor zichzelf heel duidelijk een grens getrokken. Als er straks helemaal geen bewaarder meer aan te pas komt, dan houdt het voor hem op. 'Want de relatie tussen de gevangene en de bewaarder staat voorop.'

    • Tom Kreling