Hedendaags provincialisme

Nederland maakt de indruk weer helemaal terug te zijn bij Potgieter. Jan, Jannetje en hun jongste kind. Het Hollandse huisgezin (door premier Balkenende in de wereldstad Rotterdam maar weer eens uitgeroepen tot de hoeksteen van de samenleving). Weg met de boze buitenwereld. Ach, het lijkt wel 1841, toen Potgieter het nodig vond van leer te trekken tegen de 'Jan Saliegeest', waarbij Jan Salie stond voor de slappe burgerij, dat 'slome geval'. 'Vader! Mag Jan Salie mee aanzitten?' 'Onder aan, vrouw! Het is vanavond voor het laatst: morgen besteed ik hem op een hofje.'

Persoonlijk zou ik liever vandaag dan morgen de heren Pechtold, Dittrich en Bakker willen 'besteden op een hofje', wat zoveel betekent als verbanning naar het bejaardenhuis. Niet omdat ik mij over de ins and outs van een Nederlandse bijdrage aan de ISAF-missie van de NAVO in Zuid-Afghanistan een oordeel heb kunnen vormen, maar omdat het zonneklaar is dat D66 zich dat oordeel evenmin heeft gevormd en uitsluitend electorale spelletjes aan het spelen is. Stem D66 tegen Bush! Wat een doorzichtig bedrog.

In de publieke opinie, tenminste een aanzienlijk deel daarvan, staat het zenden van militairen naar Afghanistan en/of Irak, voor welke taken dan ook, of het nu vredeshandhaving, wederopbouw of terrorismebestrijding betreft, per definitie gelijk aan een slaafs volgen van de Verenigde Staten. En de regering-Bush wekt zoveel weerzin dat het voor geen enkele partij voordelig is daarmee geassocieerd te worden. Typerend is de woordkeus van het D66-Kamerlid Bert Bakker toen hij in deze krant kwam uitleggen waarom hij zich verzet tegen het sturen van Nederlandse militairen naar Uruzgan: 'We zijn geen schaamlap voor Amerika'.

De partij van Bakker stak de vinger in de wind. Hoe kunnen wij, na zo vaak door de pomp te zijn gegaan, demonstreren dat de aanwezigheid van D66 in het kabinet een verschil maakt? Door de publieke opinie te paaien met een vertoon van als anti-Amerikanisme vermomd provincialisme. Op dat punt valt eenvoudig te scoren: laat de Amerikanen hun eigen rotzooi opruimen.

Het zal in het nu heersende klimaat, waarvoor Bush in hoge mate verantwoordelijk is, ook de PvdA niet meevallen een nieuwe militaire missie te steunen. Dit in de wetenschap dat haar aanhang alles wat lijkt op - of kan worden voorgesteld als - volgzaamheid aan de VS maar bitter moeilijk zal kunnen accepteren. Evenals bij het referendum over de Europese ontwerp-grondwet voelt de grootste oppositiepartij bovendien de hete adem van de SP in haar nek, een partij die wars is van elk internationalisme (niet te vergeten: tegen ingrijpen in Kosovo, tegen de sancties waarmee de Veiligheidsraad indertijd Saddam Hussein op de knieën hoopte te krijgen).

De manier waarop tot dusver over de eventuele uitzending naar Uruzgan is gesproken staat model voor het duffe provincialisme dat Nederland in zijn greep lijkt te hebben. De kwesties die op de achtergrond spelen, schijnen te ingewikkeld voor debat in Nederland. Wat is de toekomstige de rol van de NAVO, wil en kan Europa een zelfstandige strijd tegen het terrorisme voeren, hoe liggen de Amerikaans-Europese verhoudingen?

Daarover gaat het niet - in de openbaarheid. Alles lijkt hier naar binnen gericht, zowel in de publieke opinie als in Den Haag. Alles en iedereen zit te mopperen in de Hollandse binnenkamer. Tegen Amerika, tegen Europa, afkerig van en angstig voor alles wat zich buiten de grenzen afspeelt. Tenzij er geld te verdienen valt door Jan Contant en Jan Crediet, de flinkere broers van Jan Salie.

Want in de handel, ook de smerigste vorm ervan, spreekt Holland altijd een woordje mee. De ultracentrifuges in Iran, waarmee de mollahs nu splijtstof voor atoomwapens fabrieken, het gifgas waarmee Saddam Hussein genocide pleegde tegen de Koerden: echte Hollandse waar, dames en heren! Althans, de nucleaire knowhow waarvan het Iraanse regime zich bedient, kwam via de omweg van een Pakistaanse atoomspion uit Nederland en de grondstof voor chemische wapens van Saddam is onder meer door een daarvoor onlangs veroordeelde Nederlandse zakenman geleverd. Maar als het erom gaat de rotzooi op te ruimen, vertoont Nederland de laatste tijd de neiging ostentatief de wereld zijn rug toe te draaien.

Hebben we te maken met een nieuwe vorm van hollanditis? Dat begrip stamt van rond 1980 en heeft daarna de Van Dale gehaald: '(ironisch) als besmettelijke ziekte van veel Nederlanders aangeduide houding, die onder andere het NAVO-lidmaatschap en de kernbewapening van de grote mogendheden aanvecht.' Helemaal kloppen doet deze omschrijving niet: de hollanditis ging niet tegen het NAVO-lidmaatschap (daar was alleen de PSP tegen onder de leuze 'Nederland uit de NAVO, de NAVO uit Nederland') maar tegen de plaatsing van raketten voor de middellange afstand door de Sovjet-Unie en de VS. Daarmee schiepen de supermachten de mogelijkheid de afschrikkingspolitiek te verlaten en Europa tot potentieel nucleair strijdtoneel te maken.

Hollanditis was in die zin besmettelijk, dat het verzet tegen de atomaire dreiging niet tot Nederland beperkt was, maar een Europese dimensie had. Hollanditis was dus ongeveer het tegenovergestelde van benepen provincialisme. In mijn herinnering was het zelfs een hoogtepunt in de publieke betrokkenheid bij de internationale verhoudingen, wat men ook denken mag over de motieven van de diverse partijen en bewegingen die het protest aanwakkerden en organiseerden.

De vergelijking van het nieuwe provincialisme met hollanditis gaat even mank als de vergelijking die vaak wordt gemaakt tussen de war on terrorism met de oorlog in Vietnam. Amerika was niet aangevallen. Artikel 5 van het NAVO-verdrag - bondgenootschappelijk optreden tegen een agressor - was niet van toepassing. De Vietnamoorlog was een uitvloeisel van de dekolonisatie en een instrument in de Koude Oorlog. De 'Vietnambeweging' was bij uitstek internationalistisch van aard.

Internationalisme, kosmopolitisme, gedeelde verantwoordelijkheid: dat alles mis ik in het debat dat nu gaande is. Bakker heeft na de tragedie in Srebrenica een parlementaire commissie geleid die de uitzending van Nederlandse troepen naar het buitenland bond aan een helder mandaat en de mogelijkheid tot effectief handelen. Dat was bevorderlijk voor de internationale vredeshandhaving en terrorismebestrijding. Sindsdien lijkt hij met zijn partij erbij in de provinciale prut gezakt.

    • Elsbeth Etty