De medische doe-het-zelfmarkt

Van cholesteroltest via ovulatietest naar PSA-test, het aantal vrij verkrijgbare medische tests groeit snel. Maar wordt de gemiddelde consument er echt beter van?

Zelf meten of je gezond bent. Dat kan heel goed. Tests en apparaatjes genoeg: voor cholesterol, bloeddruk, zwangerschap, eisprong en menopauze, hiv, PSA voor prostaatkanker en allergie. Op naar de winkel.

Een rondgang langs de standaard groteketenwinkels die in ieder grootsteeds winkelcentrum en provinciaal winkelhart te vinden zijn, eindigt in een teleurstelling. Vooral als de apotheek er ontbreekt. Er is weinig, en wat er is, heeft iedereen.

Bloeddrukmeters, oorthermometers en meestal ook hartslagapparaatjes, die zijn op veel plaatsen te koop. Ze liggen in de schappen bij Blokker, bij de Kijkshop en in de Media Markt. Dat zijn de droge tests, de meetapparaatjes. De 'natte' test ligt bij de drogist. Allemaal hebben ze de zwangerschaps- en ovulatietest. Maar een cholesteroltest - voor het risico op hart- en vaatziekten toch net zo belangrijk als de bloeddruk die we steeds vaker zelf thuis meten - heeft de schappen van de ketendrogisten zo te zien nog niet gehaald.

Soms is het even zoeken naar die zwangerschaps- en ovulatietests. Waar liggen ze? Een eigen kast hebben ze niet. Daarvoor zijn ze met te weinig. Bij de Etos levert een speurende blik langs de schappen met maandverband, tampons en inlegkruisjes niets op. Ook bij de baby-artikelen zijn de tests niet te vinden. Goed raad is niet beschikbaar, want het enig aanwezige Etos-personeelslid is ijverig aan het afrekenen. De zwangerschapstest blijkt uiteindelijk in de condoomkast te liggen. Logisch, achteraf.

De zwangerschapstest is onomstreden. Maar dat was dertig jaar geleden wel anders. De introductie was aanleiding voor felle discussies onder artsen, en tussen artsen en de leverende industrie. Het ging om de vraag of het vrouwen wel toe te vertrouwen was zo'n test zelf uit te voeren.

Inmiddels werken de Nederlandse huisartsen volgens een standaard Zwangerschap en Kraamzorg waarin niet staat hoe de dokter een zwangerschap moet vaststellen. De richtlijn begint met het uitrekenen van de verwachte bevallingsdatum.

De commerciële zwangerschapstests zijn 99 procent betrouwbaar en 'net zo goed als de test van de huisarts', zeggen de verkopers van beide tests. De ovulatietest gaat aan de zwangerschapstest vooraf en is bedoeld om het moment van de eisprong te bepalen, wanneer een vrouw de meeste kans heeft om zwanger te worden. Zwangerschapstest en ovulatietest liggen als twee doosjes in de winkel, maar ze staan in relatie tot elkaar: meet eerst je eisprongmoment voor een bevruchting en daarna het resultaat met de zwangerschapstest. Mat Care levert daarom de Zwangerschap Worden Set Cassette met tien ovulatietests en twee zwangerschapstests, voor 20,99 euro. Maar dat is verkoop via internet.

Internet lijkt belangrijker, maar dat valt mee. Nederlands grootste leverancier van diagnostische zelftests is het Rotterdamse bedrijf Mirates. Dat begon een jaar of vijf geleden. 'En', zegt kwaliteitsmanager Johan Miedema, 'de aantallen verkochte testen zijn met bizarre percentages gestegen.' In 2004 82 procent omzetgroei, in 2005 253 procent. En 2006 wordt nog gekker: 'In de eerste twee maanden van 2006 zullen we de totale verkoop van 2005 evenaren.' Enkele tienduizenden tests verkoopt Mirates in Nederland. Meer dan de helft daarvan zijn cholesteroltests. Mirates verkocht steeds krap eenderde van zijn tests via apotheken.

Ruim eenderde ging na internetbestellingen de deur uit, maar dat percentage loopt nu wat terug, doordat er een forse uitbreiding naar drogisten aan de gang is. Mirates, waar momenteel zes mensen werken, breidt uit in Europa en werkt al in Azië. Een aantal drogisterijketens (DIO, ABC, Zorg + Zeker, De Drogist en Uw Eigen Drogist) hebben de tests inmiddels in het assortiment. 'Maar inderdaad', zegt Miedema, 'de grote ketens ontbreken nog.' Mirates heeft een cholesterol-zelftest (totaal-cholesterol voor 9,95 euro en totaal- plus HDL-cholesterol voor 15,99 euro) in het assortiment, en een test voor de menopauze, PSA (prostaatkankerrisico), Pfeiffer en hiv.

Het assortiment is tijdelijk beperkt: alleen de cholesteroltests zijn leverbaar. Reden is het verplichte CE-keurmerk dat vanaf december vorig jaar binnen de EU voor alle diagnostische tests verplicht is. Vanaf volgende maand komen de tests met CE-merk op de markt.

In 2001 voerde Nederland wettelijke regels in voor de betrouwbaarheid en werking van diagnostische zelftests. Daarin is bijvoorbeeld beschreven dat leveranciers goede voorlichting moeten geven. De regels kwamen nadat er in Den Haag oproer was ontstaan over vrij verkrijgbare hivtests. De regels verbieden verkoop van de hiv-test en bijvoorbeeld de PSA-test door de drogist. Ze gaan via de apotheker die de koper uitgebreid moet informeren. En ja, ook via internet. Daar staat dan (zie bijvoorbeeld www.mirates.nl) uitgebreide informatie over gebruik en consequenties van de zelftests.

Blijft de vraag: wie test zichzelf? De tests kosten krap 10, tot ruim 20 euro per test. Maar wie met een bezorgde blik naar de huisarts stapt wordt meestal op kosten van de zorgverzekeraar getest.

'De nieuwsgierigheid speelt een grote rol', zegt Miedema van Mirates. 'Cholesterol leeft. Dat zie je ook als de Hartstichting met de Nationale Cholesteroltest langs winkelcentra en supermarkten trekt. Mensen laten massaal hun cholesterol meten.' En verder zijn er mensen die een bezoek aan de huisarts lastig vinden. 'Dan is het makkelijk om op internet een test te bestellen en die op een avond uit te voeren. Het kan een hoop ongerustheid wegnemen. En als er iets aan de hand is, weet je dat je naar de dokter moet.' Mirates is er - op grond van vragenlijsten ingevuld door mensen die een test hebben besteld - van overtuigd dat de zelftesters allemaal naar een dokter gaan als de uitslag verontrustend is. Kortom, dat de aanvankelijke ongerustheid over een ondergronds circuit van zieke, zelftestend niet is uitgekomen.

    • Wim Köhler