Het beeld

De opzichter van het mortuarium van een ziekenhuis in Soweto is de enige blanke die in beeld verschijnt. Hij weigert het woord te noemen dat zou kunnen verklaren waarom hij het zo druk heeft, met wel vijftig, zestig doden per weekeinde. Aids bestaat niet in Zuid-Afrika, en wie anders beweert moet voor zijn baan vrezen.

Ned. 3 (VPRO), Tegenlicht, 15 januari, 22.28u.

Toch zijn de andere sprekers in Zaterdag is voor de doden, een aflevering van Tegenlicht (VPRO) door Lies Niezen en Lee-Ann Cotton, minder besmuikt over de files voor de begraafplaats met een engel op de uitkijk. Een enkeling bepleit zelfs verplichte hiv-tests voor de hele bevolking.

Een terughoudende begrafenisondernemer biedt voor 2.950 rand (400 euro) een eenvoudige uitvaart, een andere heeft een overeenkomst met de overheid om voor 395 rand (50 euro) anonieme, genummerde lijkkisten in collectieve graven te stapelen. Het betreft de stoffelijke overschotten die door hun familie zonder nadere toelichting achtergelaten zijn.

De documentaire biedt schokkende, soms verrassende beelden, maar weinig nieuwe inzichten. Veel vragen blijven onbeantwoord. Waarom mag aids niet bestaan? Wat maakt die ene witte man banger dan de zwarten? Hoe verhouden Zuid-Afrikanen zich traditioneel tot de dood en is daar nu verandering in gekomen?

Tegenlicht, de vorig seizoen met een Nipkowschijf onderscheiden achtergrondrubriek van de VPRO, beleeft geen topjaar. Men doet zijn plicht, met wisselend succes, maar de inspiratie en fut lijken er een beetje uit. Het is geen wonder, als je ziet hoe de VPRO-traditie van degelijke reportages en onverwachte visies in zeer korte tijd de nek wordt omgedraaid.

De ideologie van het verlaten van de thuisnetten ten gunste van optimale kijkcijfers is al met onmiddellijke ingang toegepast op de VPRO-zondagavond. Bijna twee generaties van televisiekijkers wisten dat je op zondagavond kon kiezen voor een echt alternatief aanbod van documentaires, cultuur, speelfilms en tegendraads amusement. Maar het visitekaartje van de vrijzinnige omroep zonder puntjes is verscheurd door de netcoördinator. De VPRO-programma's zijn gespreid over de hele week.

Op zondagavond begint Nederland 3 nu met een multiculti-blok: Shouf Shouf (VARA), een herhaling van Raymann is laat (NPS) en een nieuwePREMtime (NPS). Dan volgt het populaire Andere tijden (NPS/VPRO), dat gisteren heel goed uitpakte met een analyse van Nederlandse politieke luiheid veroorzaakt door het 'verjubelen' van de aardgasinkomsten, maar toch geen gezichtsbepalend programma voor de VPRO vormt.

Vervolgens galopperen de Woestijnruiters (VARA), die ook al op een andere, minder exclusieve golflengte uitzenden. Ten slotte houden Tegenlicht en het laatste restje van voorheen R.A.M, het culturele praatprogramma De besprekers, de VPRO-wacht.

Onder leiding van Jan Eilander blijft De besprekers een licht chaotische indruk maken, met door elkaar babbelende recensenten, boeken waarvan de auteur niet wordt genoemd en gedachtegangen die niet worden afgemaakt, omdat we eerst even naar een fragment moeten kijken. De voormalige omroep van Jan Blokker en Roelof Kiers, van Van Kooten en De Bie en Het gat van Nederland, heeft zich naar de slachtbank laten leiden, zonder veel hoorbaar protest.

    • Hans Beerekamp