'We zijn geen schaamlap voor Amerika'

Tweede-Kamerlid Bert Bakker verzet zich tegen het voornemen van het kabinet Nederlandse militairen naar het Afghaanse Uruzgan te sturen. Laat ik nu maar niet zeggen: Amerika, ruim je eigen rotzooi op'.

In this picture taken 08 May 2004, U.S marines with the 22nd Marine Expeditionary Unit and Afghan National Army soldiers search Afghan men in the village of Tarin Kowt, some 230 kms south-west of Kabul. Some 1,400 marines are currently out patrolling the areas between the main southern city of Kandahar and the southern Uruzgan province. The operations in Uruzgan are part of a push by the US-led coalition into the suspected Taliban heartland and the former home of the movement's fugitive leader Mullah Mohammed Omar. One marine was killed and two injured 08 May, following an ambush in the area. AFP PHOTO/Madeleine COOREY AFP

Tweede-Kamerlid Bert Bakker kan niets bedenken waardoor zijn partij, D66, opeens toch zou vinden dat Nederlandse militairen naar de Afghaanse provincie Uruzgan moeten gaan. Of het zou opeens rustig moeten worden in Uruzgan, waar Talibaanstrijders en Al Qaeda-aanhangers zich nu nog verzetten tegen westerse troepen en eenheden van het Afghaanse leger. Als het er rustig werd, zouden de Nederlandse militairen kunnen doen wat nu ook al de bedoeling is: helpen bij de democratisering en wederopbouw, uitleggen hoe je gevangenen behandelt, laten zien dat je met respect kunt omgaan met verschillende bevolkingsgroepen. Bert Bakker zegt: Maar ik zie de komende maand niet gebeuren dat het rustig wordt.

Dan bedenkt hij nóg iets. Als de Amerikanen Guantanamo Bay zouden verhuizen naar Kamp Zeist en het internationaal strafhof zouden erkennen, dan zou dat helpen om ons op andere gedachten te brengen.

In een tweede gesprek, afgelopen donderdag, zegt Bert Bakker opnieuw dat er geen realistisch scenario is waarin de Tweede-Kamerfractie van D66 vóór de missie zou zijn. In het weekblad Elsevier is dan al het interview gepubliceerd waarin Bakker zegt dat het vrij ondenkbaar is dat D66 in de regering blijft zitten als die militairen naar Zuid-Afghanistan stuurt. Zijn fractievoorzitter, Boris Dittrich, is teruggekomen van zijn reis naar de Antillen om een eind te maken aan de crisissfeer die door de uitspraken van Bakker is ontstaan, en D66-minister Laurens Jan Brinkhorst heeft gezegd dat nu niet gedreigd moet worden met een kabinetscrisis - 2006 moet, vindt hij, het oogstjaar' worden van het kabinet.

Op donderdag praten ambtenaren van Defensie, Buitenlandse Zaken en Algemene Zaken over mogelijkheden om de D66-collega's Brinkhorst en Pechtold, die ook twijfels hebben over de missie, toch met een besluit daarover te laten instemmen. Europa zou zich misschien meer kunnen bemoeien met de missie. Bert Bakker zegt: Als er echte Europese samenwerking zou komen, zou dat heel mooi zijn. Maar ik geloof er niks van dat Duitsland, Frankrijk en Spanje zich in deze missie willen begeven. Om de problemen van Amerika op te lossen in Zuid-Afghanistan is een beroep gedaan op landen die de oorlog in Irak steunden: Canada, het Verenigd Koninkrijk, Nederland. En hij zegt: Het enige dat ik kan bedenken is dat er opeens een heel andere politieke werkelijkheid zou zijn. Bijvoorbeeld als morgen een impeachment-procedure tegen Bush begint. Dan zou de lijn doorbroken worden van Bush, Blair, Balkenende en Berlusconi.

Maar vloeit zijn verzet tegen de missie dan voort uit afkeer van de Verenigde Staten? Of heeft die toch te maken met de situatie in Afghanistan? Je zet alles op een rijtje, zegt Bakker. Je vraagt je af: wat voor missie is het precies en wat kunnen we doen? En dan bedenk je: we hebben helemaal geen zin om als schaamlap te dienen voor de Amerikanen.

Operatie

In de zomer van 2005 vroeg minister Henk Kamp (Defensie, VVD) aan D66-fractievoorzitter Dittrich of zijn partij principiële bezwaren had tegen een Nederlandse militaire missie naar Zuid-Afghanistan. Dittrich praatte erover met Bert Bakker. Nee, zei Bakker, principiële bezwaren waren er niet. D66 was niet tegen de Amerikaanse operatie Enduring Freedom en had het ook goed gevonden dat Nederlandse militairen hielpen bij de wederopbouw van andere delen van Afghanistan, waar Enduring Freedom was afgelopen. Maar D66 wist toen nog niet, zegt Bakker nu, dat het de Amerikanen niet zou lukken om de terroristen uit Zuid-Afghanistan te verdrijven. En ook niet dat de Amerikaanse president Bush in zijn eigen land onder druk zou worden gezet om troepen weg te halen uit gevaarlijke gebieden.

Pas in het najaar snapte D66 dat de Nederlanders in Uruzgan alleen bezig zouden zijn met zichzelf beschermen, zegt Bakker. En dat het politieke doel van de NAVO-missie was om de Amerikanen een easy way out te geven. Er was een groeiend negatief gevoel over de missie - bij Bakker zelf, die voor zijn fractie in de Tweede Kamer het woord voert over buitenlands beleid, bij fractievoorzitter Dittrich en bij Alexander Pechtold, de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing, die zich graag bemoeit met het terrein van zijn collega's in het kabinet.

Op maandag 19 december 2005 zou het kabinet een beslissing nemen over de missie naar Afghanistan - die volgens de militaire inlichtingendienst gevaarlijk zou kunnen worden. Bert Bakker zegt nu dat hij in die tijd al wekenlang aan journalisten had laten weten dat de Tweede-Kamerfractie van D66 moeite had met de missie. Maar dat had weinig indruk gemaakt. Er ontstond pas commotie toen Pechtold zei, ik geloof in het programma van Harry Mens, dat hij de missie ook niet zag zitten. Dat was in de week voordat er een kabinetsbeslissing zou komen. Bakker zegt dat hij en Dittrich die week voortdurend contact hadden met Pechtold over Afghanistan. Tijdens het kerstdiner van de fractie, op dinsdag 13 december, spraken Bakker en Pechtold nog met elkaar over de positie van Pechtold in het kabinet. We stonden allemaal voor hetzelfde, zegt Bakker. We stonden er op dezelfde manier in.

Vergadering

Op vrijdagochtend 16 december zaten Dittrich en Bakker bij elkaar om het opnieuw over Afghanistan te hebben. Ook de voorlichter van de fractie en de ambtelijk secretaris van Dittrich waren erbij. Er zou die ochtend een extra vergadering zijn van de fractie en 's middags zouden de D66-Kamerleden langs gaan bij Chef Defensiestaf Dick Berlijn om zich te laten informeren over de missie. Pechtolds uitspraken op televisie hadden veel aandacht getrokken. Minister Kamp van Defensie was geïrriteerd. Maar wie wist nog hoe de fractie erover dacht? Misschien was het een goed idee, dachten Dittrich, Bakker, de voorlichter en de ambtelijk secretaris, om dezelfde dag nog bekend te maken dat de D66-fractie tegen de missie was. Dat zou het eerlijkst zijn, vonden ze.

Nee, zegt Bert Bakker nu. De beslissing om er die dag mee naar buiten te komen, drie dagen vóór de beslissing van het kabinet, had niets te maken met rivaliteit tussen Pechtold, die volgens veel D66'ers de volgende leider zou moeten worden van de partij, en fractievoorzitter Dittrich. Natuurlijk willen ze allebei graag laten zien dat ze goed zijn - Bakker trekt even zijn schouders omhoog als hij dat zegt - maar ze zijn heel ontspannen in hun ambitie. Er was geen sprake van, zegt Bakker, dat Pechtold en Dittrich elkaar vliegen wilden afvangen over de Afghanistan-missie. In alle commotie over de uitspraken van Pechtold zagen wij een situatie ontstaan waarin de druk op de D66-ministers in het kabinet werd opgeschroefd. Het zou dan goed zijn, vonden we, als duidelijk was hoe de fractie over de missie dacht.

Tijdens de fractievergadering bleek dat de andere Kamerleden van D66 ook tegen de missie waren. Ze gingen naar Dick Berlijn en in het gesprek met de generaal zagen ze hun zorgen bevestigd, zegt Bakker. Door de onrust en de gevechten in het gebied zouden de Nederlandse militairen niet toekomen aan de wederopbouw. Er zou een klus moeten worden afgemaakt - terroristen verdrijven - die de Amerikanen niet hadden kunnen klaren.

Daarna besloten de Kamerleden dat ze het nieuws over hun mening meteen bekend gingen maken. Dittrich belde Brinkhorst, maar die was in Hong Kong voor de WTO-top. Zijn telefoon stond niet aan. Ook premier Jan Peter Balkenende was niet bereikbaar. Dittrich sprak de boodschap over het standpunt van de D66-fractie in op zijn voicemail. Pechtold kreeg hij wel aan de telefoon. Die vond het niet leuk wat de fractie van plan was, zegt Bakker. Ik sluit niet uit dat Pechtold zelf ook met publieke strategieën heeft gespeeld. Hij was al bij Harry Mens geweest en ik denk dat hij een eigen lijn van communicatie voor ogen had. Maar hij is die middag niet aan de noodrem gaan hangen. Ik weet dat hij er later wel van heeft gebaald dat we het zo hebben gedaan. Misschien omdat het de discussie in het kabinet niet makkelijker heeft gemaakt.

Het kabinet kwam de maandag erna met het voornemen' om militairen naar Afghanistan te sturen. Het was geen besluit omdat de D66-ministers nog twijfelden. Eerst moest de Tweede Kamer er maar over praten.

Maar een meerderheid in de Tweede Kamer weigerde dat: het kabinet zou eerst een echt besluit moeten nemen. Zo hoort dat, vonden PvdA, VVD, LPF, SP, SGP en ChristenUnie.

Er ontstonden conflicten over procedures die Bert Bakker met afgrijzen aanzag. De partijen vonden van elkaar dat ze politieke spelletjes speelden.

Gisteren vergaderde de ministerraad opnieuw over Afghanistan. In de brief die het kabinet erna naar de Kamer stuurde, staat dat de Europese Unie van plan is om goed bestuur en goed onderwijs in Afghanistan te bevorderen. De Europese Unie zal ook letten op het naleven van de mensenrechten. Bakker zegt: Dat is geen nieuw argument. Het zou er nog eens bij moeten komen dat de EU daar níet toe bereid is.

Het eerste gesprek met Bert Bakker voor dit verhaal heeft plaats op woensdagmiddag 11 januari. Het weekblad Elsevier heeft de uitspraken van Bakker over een mogelijke kabinetscrisis als de missie toch doorgaat, net op de website gezet. Bakker wordt om de paar minuten gebeld op zijn mobiele telefoon - door journalisten, door Laurens Jan Brinkhorst en minister van Defensie Kamp - maar hij neemt alleen op als de fractievoorlichter belt. Aan het eind van het gesprek heeft hij achttien voicemailberichten. Die zal hij afluisteren als hij in de auto zit op weg naar de televisiestudio voor de Nationale IQ-test van BNN. Hij belt Henk Kamp terug en ook Brinkhorst. Brinkhorst vertelt dat hij in het NOS-journaal zal zeggen dat het gekissebis over procedures moet ophouden en dat niet met een kabinetscrisis gedreigd moet worden. Daar zal ook wat venijn in zitten dat is bedoeld voor Bakker.

[Vervolg op pagina 38]

'Niet overtuigd van nut'

[vervolg van pagina 37]

Ik heb gezegd: dat moet je doen, zegt Bakker de volgende dag. Ik vind het volstrekt logisch dat hij ook denkt aan de belangen van het kabinet. Hij wil geen terugtrekkende beweging maken. Wat hij in Elsevier heeft gezegd, heeft hij gezegd. Maar er is bij ons ook geen enkele behoefte om ons land over te leveren aan Wouter Bos.

Afgelopen donderdagavond had hij na het wekelijkse overleg van de D66-ministers en de fractie met Brinkhorst naar Utrecht willen rijden voor een D66-bijeenkomst in Utrecht. Het was mooi geweest als ik daar samen met hem in goede harmonie was aangekomen. Niet omdat er nu géén goede harmonie is, zegt Bakker, maar omdat er televisiecamera's klaarstonden en omdat in de politiek beelden soms feiten worden. Het kwam er niet van. Het wekelijkse overleg met de ministers ging niet door en Bakker had interview-afspraken.

In het eerste gesprek legt Bakker uitvoerig uit waarom D66 tegen de missie is. Niet omdat die zo gevaarlijk is. D66 weet ook wel, zegt Bakker, dat Nederlandse militairen zijn opgeleid voor gevaarlijke missies. Het is ook niet onacceptabel, vindt hij, dat er Nederlandse slachtoffers vallen tijdens een uitzending. Maar dan moeten er wel dwingende redenen zijn voor een missie. Je moet overtuigd zijn van het nut.

Detentiecentra

Bakker vindt het vervelend dat er mensen zijn in het kabinet, premier Balkenende bijvoorbeeld, die nu doen alsof de missie bedoeld is om zielige Afghanen te helpen. Die mogen we niet in de steek laten'. Maar deze missie, zegt Bakker nog maar eens, is bedoeld om onze goede vriend Bush uit de problemen te helpen. Er zijn heel veel NAVO-lidstaten die de eer van deze missie aan zich voorbij laten gaan. Ik vind dat je als Nederland niet elk jaar alle wereldproblemen hoeft op te lossen. En laat ik nu maar niet zeggen: Amerika, ruim je eigen rotzooi op.

De wereld, zegt Bakker, is onveiliger geworden door het optreden van Amerikaanse militairen in Irak en Afghanistan. De manier waarop ze krijgsgevangenen behandelen en de verhalen over geheime detentiecentra hebben weerstand opgeroepen. Het kom óók door die weerstand, denkt hij, dat het nog steeds zo gevaarlijk is in Zuid-Afghanistan. Ik wil de Amerikanen geen trap na geven. Ze hebben ook goeie dingen gedaan. Ik heb in de aanvang geen kritiek gehad op de aanval op Afghanistan. Maar wel op de oorlog in Irak en hun optreden daar. In plaats van de problemen op te lossen, zijn ze aan de problemen gaan bijdragen.

Lokale afdelingen van D66 vinden het geweldig dat ze tijdens de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart niet het verwijt kunnen krijgen dat hun partij zo onzichtbaar' is in de coalitie.

Een beetje verzet vinden ze zalig, zegt Bakker. Maar als je het erom doet, kun je beter een binnenlands politiek onderwerp nemen. Voor de meeste mensen is Afghanistan een ver en duister land met veel zon, veel woestijn en veel moslims.

Bakker weet dat lokale afdelingen van D66 nu doodsbenauwd zijn dat de Tweede-Kamerfractie onder druk van het kabinet toch accepteert dat militairen naar Afghanistan worden gestuurd. Dan is D66 voor kiezers opnieuw de partij die van mening verandert als dat nodig is om aan de macht te blijven - een imago waar lokale afdelingen last van hebben in hun campagne. Daardoor is het voor de fractie onmogelijk geworden om nog terug te komen op het standpunt over de missie. Ik besef dat dat zo is, zegt Bakker. Maar het is het ons wel waard. Het gaat niet over zomaar iets.

    • Petra de Koning