Wat je van beren leren kan

Van de drie mensen die tussen de wilde beren gingen wonen, is er nog maar één in leven: berenkenner Rudy De Bock. Hij vertelt over de film Grizzly Man en de omgang met beren Wat je van beren leren kan

Door Paul Prillevitz

Scène uit de film Grizzly Man

Momenteel draait de film Grizzly Man van de beroemde Duitse regisseur Werner Herzog in de Nederlandse bioscopen. De film gaat over het leven van de Amerikaan Timothy Treadwell die dertien jaar lang ongewapend samen leefde met beren op Kodiak Island en Katmai in Alaska. In oktober 2003 sloeg echter het noodlot toe, toen Treadwell verscheurd en opgegeten werd door een grizzly. Herzog verzamelde het beeldmateriaal dat Treadwell had gefilmd tijdens zijn leven met de beren en maakte er een documentaire van.

De Belgische berenkenner Rudy De Bock kende Timothy Treadwell persoonlijk en leeft ook tussen grizzlyberen in dezelfde wildparken Kodiak en Katmai. Het ongewapend leven tussen grote bruine beren is zo uniek dat er op de wereld slechts drie mensen mee bezig waren. Treadwell, de Rus Vladimir en Rudy De Bock. Treadwell en de Rus Vladimir hebben het niet overleefd. Telkens als De Bock weer arriveert op Kodiak Island sluiten de eilandbewoners weddenschappen af op zijn overlevingskansen. “Zien we hem terug of niet?' is een vraag die velen van hen bezig houdt. Zelf ziet De Bock daar de humor wel van in. “Die Amerikanen lopen hier als echte Rambo's met stoere vesten, colts en andere wapens in het wildpark. Daar doe ik niet aan mee. Volgens mij zijn de aanwezige muggen de enige bloeddorstige dieren in het gebied. Ze zijn echt niet te verdragen. De beren zijn gevaarlijk maar niet kwaadaardig of onberekenbaar. Ik zit liever tussen de beren dan dat ik om 12 uur 's nachts door Brussel loop. De kans op een beroving of verkeersongeval is veel groter dan een aanval van een grizzly.“

Rudy De Bock (48) is een imposante verschijning met zijn grote gestalte, lange, woeste, in een staart gebonden haar, leren jack, imposante snor en Alaska T-shirt met de tekst “Last Frontier' erop. Op het eerste gezicht lijkt het leven tussen wilde, gevaarlijke dieren meer een thema voor fictieve verhalen als Rudyard Kipling's Jungleboek, Crocodile Dundee of Tarzan, maar er zijn ook mensen die werkelijk durven terug te keren naar de wildernis. Jane Goodall en Dian Fossey leefden respectievelijk tussen de chimpansees en de gorilla's. Rudy De Bock gaat nog een stap verder en mag grote bruine grizzlyberen tot zijn buren rekenen. Een dier dat bekend staat als een van de gevaarlijkste soorten op aarde. Wie echter naar Rudy De Bock luistert, komt eerder tot de conclusie dat de filosofen Montaigne en Diogenes er niet ver naast zaten met hun bewering dat de mens nog heel wat kan leren van de dieren.

BERENEILAND KODIAK

De Bock's passie voor beren begon toen hij een vakantie doorbracht in Yellowstone park in de Verenigde Staten. De Bock wilde tijdens zijn verblijf de cultuur van de indianen bestuderen, die hem al zijn leven lang fascineren. Tot op een goeie dag een grote bruine beer zijn tent binnen kwam op zoek naar voedsel. Angstig was De Bock op dat moment niet, maar hij werd wel zodanig gefascineerd door het reusachtige dier dat een passie voor het leven werd geboren. De Bock: “Ik ken geen zenuwen, maar het was wel impressionant om te zien. Later ben ik over beren gaan lezen en toen ik een reportage zag op tv over het bereneiland Kodiak in Alaska kreeg ik het vermoeden dat mijn volgende reis wel eens daar naartoe zou kunnen gaan.“

Aldus geschiedde. Inmiddels leeft De Bock al voor het veertiende jaar tussen deze grote roofdieren. Langer dan Timothy Treadwell en wie ook ter wereld. De Bock: “De eerste drie jaar was ik nog erg onervaren. Ik bivakkeerde midden op een berenpad van misschien wel duizend jaar oud, omdat ik dacht dat het een jagerspad was. Ook maakte ik kampvuren omdat ik veronderstelde dat beren daar bang voor waren. Dit trekt ze echter juist aan. Ik mag blij zijn dat ik dat allemaal overleefd heb. Hetzelfde gold voor Timothy Treadwell. Die beging ook dat soort blunders in zijn beginjaren. Iedereen doet dat als hij start.“

Op Kodiak Island word je gedropt met een watervliegtuig. Na een paar weken of maanden komen ze je pas weer oppikken. Als ik eenmaal tussen de beren zit, ben ik echt in de pure wildernis. Het dichtstbijzijnde plaatsje is minstens 100 kilometer ver weg. Het enige wat ik er heb is een warme droge slaapplaats en een tent. Als je er lang alleen zit, ga je tegen jezelf praten. Het is zwaar, maar ik voel me er als een vis in het water. Als je terugkomt geniet je veel meer van de beschaving dan voorheen. Een warm bad en water uit de kraan zijn dan heerlijk.“

GEEN FOUTEN MAKEN

“Er bestaat altijd een kans dat de piloot van het watervliegtuig verongelukt of dat ze me vergeten op te halen. Het wordt dan zeer lastig om te overleven, maar het is niet onmogelijk. Noodtoestanden scheppen volgens mij vaardigheden. Je mag echter geen enkele fout maken. De natuur in Alaska is hard en laat dat echt niet toe.“

Helaas maakte de ervaren grizzly-man Timothy Treadwell uiteindelijk toch zo'n fout. Hij zette zijn tent op een berenspoor neer en werd samen met zijn vriendin verscheurd door een kwade beer. De Bock: “Timothy Treadwell was een speciale figuur. Hij was niet gestoord, zoals in Herzog's film Grizzly Man wordt gesuggereerd. Treadwell zat natuurlijk lange tijd alleen tussen de beren en had daardoor wel eens last van wisselende gemoedstoestanden, maar gek was hij zeker niet. In de film Grizzly Man wordt hij afgeschilderd als een obsessieve, manische kerel die alles doet om zijn krankzinnige droom om met grizzlies samen te wonen, ten koste van zijn leven wil realiseren. Zo kende ik hem toch niet. Daarom vond ik het ook niet zo'n goede film. L'Ours (De Beer) van de Frans-Canadese regisseur Jean-Jacques Annaud is veel beter. Dat is echt mijn lievelingsfilm. Alles in die film klopt, behalve dan de adoptie van een berenwelp door een mannelijke beer. Dat doen alleen de vrouwtjes. De mannetjes verscheuren de welpen, zodat de vrouwtjes weer vruchtbaar worden.“

“Treadwell heeft erg veel voor berenbescherming gedaan in de VS en was dus niet helemaal krankzinnig. Hij was wel bijzonder, een beetje mediageil en stelde zichzelf op de voorgrond in plaats van de beren. Hij verscheen in de David Letterman-show, was bijna acteur geworden in de bekende tv-serie Cheers en maakte reportages waarin hij vooral zelf in beeld kwam. Zo'n figuur was het wel. Op het laatst was hij een nationale beroemdheid. Timothy is overmoedig geworden en wilde zelfs beren aanraken. Dat is een grote fout. Ik doe dat nooit. Ik heb ook die neiging maar doe het uit veiligheidsoverweging en respect voor de dieren toch niet. Zelf raken ze elkaar ook niet aan, en dus doe ik het ook niet. Ik ben een gast tussen de dieren en wil me gedragen zoals zij. Dat lijkt me het beste. Eén keer hebben de beren mij aangeraakt. Een paar welpjes klommen met hun voorpootjes tegen me op. Dat was mooi, maar je moet wel oppassen voor de moeder natuurlijk.“

Timothy en ik konden het samen goed vinden omdat we op dezelfde golflengte zaten en met dezelfde passie bezig waren. Onze aanwezigheid in de wildparken was ook belangrijk omdat we stropers tegenhielden. Je kunt alleen in het gebied komen met een watervliegtuig. Als er verdachte figuren met wapens op het eiland kwamen, noteerden we de nummers van de vliegtuigen en gaven het meteen door aan de politie. Ons werk is nuttig maar ook gevaarlijk. Treadwell is overleden, maar ik blijf er zeker mee doorgaan. De politie en de bevolking waarderen dat zeer. Het is wel riskant. Er is mij verteld door de aanwezige biologen dat ik wellicht eerder gedood zal worden door een kogel van een stroper dan door een beer.“

3 X AANGEVALLEN

“In de natuur, en dus ook tussen de beren, draait alles om respect. In de “levensfilosofie' van de beren bemoeit iedereen zich met zijn eigen zaken. Het is “leven en laten leven'. Dat is een natuurlijke zaak. Verdraagzaamheid is zeer belangrijk. Dat is waarschijnlijk ook mijn belangrijkste drijfveer om dit werk te doen. Het is fascinerend om te zien dat zulke wilde, grote roofdieren een klein mens als ik verdragen in hun nabijheid. Ze aanvaarden me gewoon in hun midden als ik daar sta met mijn tentje tussen twintig à vijfentwintig beren. Dat is een mysterieuze, bijna mystieke ervaring.“

“De beren willen wel met de mens samenleven, maar de mens niet met de beren. Beren worden gestroopt, hun leefmilieu wordt steeds kleiner door de oprukkende beschaving en ze worden afgeschoten omdat mensen bang voor ze zijn wanneer ze op de geur van voedsel afkomen. Uit eigen beweging is de beer echter niet agressief naar de mens toe. Ik ben het levende bewijs dat dat zo is. Anders zou ik hier nu niet voor u zitten. Dan zou ik al lang verscheurd zijn door een grizzly. Alleen als je tussen hem en de prooi komt, de jongen bedreigt of hem in het struikgewas verrast, is het gevaarlijk. Dan kunnen ze zeer agressief reageren.“

“Drie keer heb ik dat meegemaakt. Maar dat waren gelukkig schijnaanvallen van jonge, onervaren, maar wel grote dieren. Zo'n aanval is zeer indrukwekkend en zeer gevaarlijk. Vlak voor u komen ze tot stilstand, smijten hun kop krachtig naar voor en achter en trappen met hun poten in het stof. Echt angstig was ik niet. Jouw reactie bepaalt tenslotte de reactie van het dier. Ik heb respect getoond en ben rustig en nederig uit de weg gegaan. Dat helpt. Zoals ik al zei draait alles in de natuur om respect. Je moet tonen dat de beer de baas is en dat hij niks van je te vrezen heeft. Het besef dat je ontsnapt bent aan een dodelijke tegenstander, komt pas later als je tot rust komt. Een beer kan tot 50 kilometer per uur sprinten. Zo'n aanval gaat gewoon te snel om bang te zijn.“

“Door het ongeval met Timothy denk ik wel dat ik voortaan een satelliet-telefoon, pepperspray en een electric fence mee ga nemen, maar liever doe ik dat niet. Je verliest dan toch een beetje het contact met de dieren en dat is spijtig.“

“Beren zijn niet onberekenbaar of vals, maar wel gevaarlijk. Je moet daarom steeds alert zijn en een boog van 180 graden rondom je in de gaten houden omdat je ook van achteren kan worden aangevallen. Je moet ook goed letten op de lichaamstaal van jezelf en de beren. Als ze kwaad zijn, moet je zachtjes met ze praten en achteruit gaan. Oogcontact is ook belangrijk, maar staren is levensgevaarlijk. De rug toe keren is zeer slecht en wegrennen is het domste dat je kunt doen. Als ze stoppen met kauwen en woef-geluiden maken, moet je oppassen. Als ze zichzelf klein en gestroomlijnd maken uit zelfbescherming, hun kop zich spitst en ze hun oren achteruit zetten is het te laat. Dan komt de aanval. Daar kun je zeker van zijn.“

Zuiverheid

“Mijn verblijf tussen de beren op Kodiak en Katmai is ook zeker een zoektocht naar puurheid en zuiverheid. De moderne samenleving is volgens mij verkeerd. We leven in een consumptiemaatschappij waarin ons egoïstisch gedrag wordt opgedrongen. De mens is een egoïstisch dier dat altijd maar meer wil, ten voordele van zichzelf en zijn eigen soort. De mens plaatst zichzelf op een voetstuk. Alles moet wijken voor “Zijne heiligheid de mens'. De rest van de flora en fauna telt voor hem niet mee. Intussen vervuilen we ons eigen leefmilieu. Dat is niet erg intelligent omdat het grote nadelen heeft voor onszelf. Dieren doen dat niet. De biologen waar ik mee werk bevestigen dit sombere beeld. De Belgische auteur Simenon heeft eens gezegd dat mensen mislukte dieren zijn. Ik wil dat niet bevestigen, maar in de wildernis klopt dat wel. Daar maakt de mens geen enkele kans meer.“

“Ik ben in mijn leven eigenlijk altijd op zoek geweest naar een harmonieuze wereld en die vind ik tussen de beren op Kodiak en Katmai. Voor mij is het niet angstig om tussen deze grote roofdieren te leven. De beren brengen mij juist tot rust. Ik leer veel van ze. Als je ziet hoeveel tijd berinnen met hun jongen omgaan, dan is dat ongelofelijk om te zien. Ze zijn constant met ze bezig en leren ze veel nuttige dingen. Dat is echt een vorm van liefde. Als een beer sterft, treuren andere beren daar echt om. Dat is duidelijk vast te stellen. En als de jongen na twee à drie jaar worden verstoten door de moeder, omdat ze op eigen benen moeten staan, hebben ze het daar zichtbaar moeilijk mee. Dat gaat niet van harte. Wat ook zeer bijzonder is, is dat jonge, verdwaalde of verstoten dieren vaak door andere moederberen worden geadopteerd. Liefde en mededogen kennen de beren zeker. Daar twijfel ik niet aan.“ De Save a Cub Foundation van Rudy De Bock zet zich in voor het welzijn van beren: www.save-a-cub.be

    • Paul Prillevitz