Straf is wetenschappelijk achterhaald

Menselijk gedrag wordt bepaald door fysiologie, erfelijkheid en milieu. Als we dat accepteren zijn begrippen als “verantwoordelijkheid' en “straf' achterhaald. We straffen een kapotte auto ook niet.

Vraag mensen waarom ze voor de doodstraf zijn of langdurige gevangenisstraffen voor ernstige misdaden willen, en de redenen die ze geven zullen meestal met vergelding te maken hebben. Terloops zal misschien nog iets over afschrikking of reclassering worden opgemerkt, maar de retoriek eromheen spreekt boekdelen. Mensen willen een misdadiger dood hebben als vergelding voor het vreselijks dat hij heeft gedaan. Of ze willen de slachtoffers van de misdaad of hun familieleden “genoegdoening' geven. Een wel heel verwrongen en walgelijke toepassing van het rammelende begrip vergelding is de christelijke kruisiging als “boetedoening' voor de “zonde'.

Vergelding is als moreel beginsel onverenigbaar met een wetenschappelijke opvatting van het menselijk gedrag. In de wetenschap geloven wij dat de menselijke hersenen dan misschien wel niet hetzelfde werken als kunstmatige computers, maar dat ze zeker wel onderworpen zijn aan de natuurwetten. Als een computer het niet doet, geven we hem geen straf. We sporen het probleem op en herstellen het, meestal door een kapot onderdeel te vervangen, in de hardware dan wel in de software.

Basil Fawlty, de onmogelijke Britse televisie-hotelier in de creatie van de onsterfelijke John Cleese, was ten einde raad toen zijn auto kapot was en niet wilde starten. Hij waarschuwde eerlijk, telde tot drie, gaf hem nog één kans en trad toen op. “Goed! Ik heb je gewaarschuwd. Het is je verdiende loon!“ Hij stapte uit de auto, pakte een boomtak en gaf de auto ongenadig op zijn falie. Natuurlijk lachen we om zijn irrationeel gedrag. Wij zouden die auto niet slaan, maar kijken wat het probleem was. Is de motor verzopen? Zijn de bougies of de verdeler vochtig? Is gewoon de benzine op? Waarom reageren we ook niet zo op een mens met een gebrek: een moordenaar bijvoorbeeld, of een verkrachter? Waarom lachen we niet even hartelijk om een rechter die een misdadiger straft als we om Basil Fawlty lachen? Of om koning Xerxes, die in 480 v. Chr. de ruwe zee tot 300 zweepslagen veroordeelde omdat die zijn brug van schepen had vernield? Is de moordenaar of verkrachter niet ook maar een machine met een kapot onderdeel? Of een gebrekkige opvoeding? Gebrekkig onderwijs? Gebrekkige genen?

Met begrippen als schuld en verantwoordelijkheid wordt maar raak gesold als het om menselijke boosdoeners gaat. Als een kind een oud vrouwtje berooft, moeten we dan dat kind zelf of zijn ouders de schuld geven? Of zijn school? Nalatige maatschappelijk werkers? Voor de rechter is zwakzinnigheid een aanvaardbare verdedigingsgrond, evenals krankzinnigheid. De advocaat doet een beroep op verminderde toerekeningsvatbaarheid en probeert zijn cliënt misschien ook nog vrij te pleiten door te wijzen op zijn ongelukkige jeugd, op de mishandeling door zijn vader of zelfs op zijn ongunstige genen (niet op een ongunstige stand van de sterren, voor zover ik weet, al zou het me niet verrassen).

Maar als we werkelijk wetenschappelijk, mechanistisch naar het zenuwstelsel kijken is het hele idee van toerekeningsvatbaarheid, al dan niet verminderd, toch eigenlijk onzin? Elke misdaad, hoe afschuwelijk ook, is in principe te wijten aan omstandigheden die vooraf zijn bepaald door de fysiologie, de erfelijkheid en het milieu van de verdachte. Zijn rechtszaken om te beslissen over schuldvraag of verminderde toerekeningsvatbaarheid niet even zinloos voor een defect mens als voor de defecte auto van Fawlty?

Hoe komt het dat wij mensen bijna onmogelijk zulke conclusies kunnen aanvaarden? Waarom ventileren we zo'n diepgewortelde haat tegen kindermoordenaars of vandalen, terwijl we hen gewoon zouden moeten beschouwen als defecte eenheden die aan reparatie of vervanging toe zijn? Vermoedelijk omdat begrippen als schuld en verantwoordelijkheid, en eigenlijk dus goed en kwaad, door millennia darwinistische evolutie in onze hersenen zijn gegrift. De toerekening van schuld en verantwoordelijkheid is een aspect van de nuttige hypothese dat wij een bewustzijn hebben dat onze hersenen in staat stelt snel en correct te analyseren wat er gebeurt in de wereld waarin wij moeten leven. Mijn gevaarlijke gedachte is dat we dit alles uiteindelijk zullen ontgroeien en er zelfs om zullen leren lachen, net als we lachen om Basil Fawlty als hij zijn auto slaat. Maar die staat van verlichting zal ik zelf waarschijnlijk nooit bereiken.

Evolutiebioloog, Charles Simonyi Professor for the understanding of Science aan Oxford University, meest recente publicatie: The Ancestor's Tale: A Pilgrimage to the Dawn of Life (2004)