Iedereen gefopt

De peer review van wetenschappelijke bladen kan vervalsers niet tijdig ontmaskeren. Dat blijkt uit de affaire Hwang. Sander Voormolen

Hoe kan één man, met alle schijnwerpers op zich gericht, de wereld zo gruwelijk misleiden? Dat is de vraag waarover stamcelonderzoekers over de hele wereld zich het hoofd breken, nadat deze week duidelijk werd dat hoogleraar Woo Suk Hwang van de Seoul National University alle resultaten van zijn onderzoek naar menselijke stamcellen bij elkaar heeft verzonnen.

Deze week bood hij daarvoor publiekelijk zijn excuses aan. En eergisteren maakte Science bekend dat de twee belangrijke stamcelartikelen van Hwang worden ingetrokken. “We adviseren de wetenschappelijke gemeenschap de resultaten in die artikelen als ongeldig te beschouwen', meldt de hoofdredacteur Donald Kennedy in het wetenschappelijke tijdschrift. Die intrekking is het gevolg van het vernietigende rapport dat Hwang's eigen universiteit vorige week presenteerde.

De twijfel was de laatste weken al extreem groot geworden, maar Science durfde de artikelen niet in te trekken zolang niet alle auteurs achter die intrekking stonden. Die voorwaarde is nu verlaten. Van één artikel (uit 2004) is van zeven auteurs nog steeds niet bekend of ze achter de intrekking staan, aldus Kennedy. Veel weerwoord zullen ze wel niet meer hebben. Grafieken zijn gemanipuleerd en foto's hergebruikt, als vals bewijs dat Hwang elf op individuele patiënten afgestemde stamcellijnen in handen had, aldus de onderzoekscommisie. Hwang heeft nooit stamcellijnen uit gekloonde menselijke embryo's opgekweekt.

Ook andere onderzoekers dreigen nu “besmet' te raken. Want was eigenlijk de rol van Gerald Schatten, de kloonspecialist van de Universtiy of Pittsburgh, die in de Science-publicatie van 2005 als laatste auteur werd genoemd? Hij was immers degene die rond het moment van publiceren het contact met Science onderhield en dus ook degene die de foto's doorstuurde. Weliswaar verbrak Schatten de samenwerking met Hwang en drong hij aan op intrekking van het laatste artikel, toen bleek dat er bij het onderzoek onethische praktijken waren gebruikt. Maar toch is de universiteit van Pittsburgh nu aan een onderzoek naar zijn integriteit begonnen. Want waarom was hij niet precies op de hoogte van de inhoud van het onderzoek waaraan hij zijn naam verleende? Mogelijk is de autoriteit van Schatten misbruikt door Hwang om in Science te komen.

panel

Maar waarom heeft ook de peer review van Science de fraude over het hoofd gezien? Peer review, de anonieme beoordeling van ingezonden artikelen door een panel van deskundigen, is de basis van de kwaliteit van wetenschappelijke tijdschriften. Science zelf publiceerde vorige week al een journalistieke analyse van de gang van zaken rond het laatste artikel van Hwang door Jennifer Couzin, een medewerkster van de nieuwsredactie van het blad.

Daaruit blijkt dat men, toen Hwangs artikel op 15 maart 2005 binnen kwam bij Science, direct in de gaten had dat het hier om een grote doorbraak ging. De vakredacteuren van Science zonden het door naar drie anonieme peer reviewers, wetenschappers in het veld. Zij kregen een week de tijd om zich een oordeel te vormen. Een van hen meldt aan Couzin, op voorwaarde van anonimiteit, dat hij naar de data heeft gekeken zonder er vanuit te gaan dat er mogelijk fraude in het spel was. Hij had daarom alleen naar technische aspecten gekeken, bijvoorbeeld of de goede markers gebruikt waren om stamcellen aan te tonen en of de DNA-profielen van de stamcellen overeen kwamen met die van de patiënten.

De zes vakredacteuren van Science die het artikel onder ogen kregen, zagen ook geen onregelmatigheden. Maar zij beoordelen artikelen vooral op nieuwheid, originaliteit en populariteit. Volgens Science was de fraude niet zomaar te detecteren. Hwang was zorgvuldig te werk gegaan om de sporen van de vervalsing zo goed mogelijk uit te wissen. Ook was het volgens Couzin geen zaak van al te haastige beoordeling. Het artikel van Hwang blijkt na 58 dagen te zijn geaccepteerd voor publicatie: sneller dan het gemiddelde van 81 dagen, maar ook niet buitenproportioneel. De Science-redactie heeft wel aangekondigd de aangeleverde illustraties veel strenger te gaan beoordelen.

Science zelf ziet dus geen structurele problemen. Maar ook Loet Leydesdorff van Wetenschapsdynamica aan de Universiteit van Amsterdam vindt niet dat de peer review hier gefaald heeft. Je kunt niet verwachten van peer reviewers dat zij alle vervalsingen eruit halen. Het zijn mensen uit het vakgebied die de artikelen naar eer en geweten beoordelen. In maatschappelijke zin dragen zij niet de verantwoordelijkheid van deze misstanden. Maar in de politiek zouden zij verantwoordelijk zijn. Dat wel.“

Evenmin vindt Leydesdorff dat het peer review-systeem naar aanleiding van de zaak-Hwang aangescherpt zou moet worden. Daar moeten we relaxed over zijn. Het is net als met studenten die frauderen door van elkaar over te schrijven. Er zit altijd een zekere pakkans in. De peer review ligt ook niet alleen bij het tijdschrift en de specifieke referenten, maar ook bij de onderzoeksgemeenschap. Bij fraude is het toch een probleem om het onderzoek door anderen te laten herhalen. Misstanden komen na verloop van tijd toch wel aan het licht.“

Zo bekeken was de fraude van Hwang ook een doodlopende weg. Stamcelonderzoekers uit de hele wereld geloofden in de kunst en kunde van Hwang, en stonden in de rij om met hem samen te werken. Hwang was uiteindelijk vanzelf door de mand gevallen.

sneller fraude

De jacht op primeurs die bij toptijdschriften als Nature en Science bestaat, draagt er volgens Leydesdorff toe bij dat er sneller fraude wordt gepleegd. Gespecialiseerde vaktijdschriften nemen veel meer de tijd om artikelen te beoordelen. Maar Nature en Science zijn bladen met nieuwswaarde, zij hebben een andere status. Kennelijk is er een duidelijke niche voor deze transdisciplinaire bladen, die door iedereen gelezen worden. Veel wetenschappers vinden het juist wenselijk om in deze tijdschriften te komen.“

Toen Hwang in 2004 een stamcellijn presenteerde, gewonnen uit een menselijk gekloond embryo was dat een wereldprimeur. Wel waren er schampere reacties. Hwang's prestatie zou een het resultaat zijn van zelfbevruchting van de eicel, oftewel parthenogenese. (Detail: de Koreaanse onderzoekscommissie komt nu op basis van vergelijkend DNA-onderzoek tot diezelfde conclusie).

De twijfel verstomde echter toen Hwang een jaar later in één artikel maar liefst elf stamcellijnen presenteerde die uit gekloonde embryo's waren gewonnen. Niemand vermoedde dat er iets mis was, tot een medewerker van Hwang's lab anoniem misstanden meldde aan een Koreaans tv-programma.

Na de eerste tekenen van fraude werden voormalig medewerkers van Hwang steeds mondiger en vertelden over gedwongen eiceldonaties, betalingen voor eicellen en celverwisselingen.

    • Sander Voormolen