'De zorgtoeslag is de CDA-filosofie'

De belastingdienst heeft met de invoering van de zorg- en huurtoeslagen een “megaoperatie' achter de rug. De stille opkomst van het nieuwste loket voor inkomensondersteuning.

DENHAAG:27MEI2003 Staatssecretaris Wijn (Financien). FOTO TWEEDE CAMERA/HANS&ROEL Rozenburg, Roel

“De belastingdienst wordt de dienst van het inkomen“, zegt staatssecretaris Joop Wijn (Belastingen, CDA). “We innen tegenwoordig niet alleen meer belastingen, we zijn ook het loket voor inkomensafhankelijke regelingen geworden. Dat is een historische verandering in de taken van de belastingdienst.“

Half december is de belastingdienst begonnen met de uitbetaling van de zorg- en huurtoeslagen. In drie rondes hebben 5,7 miljoen mensen in totaal ruim 4 miljard euro aan toeslagen van de overheid ontvangen als tegemoetkoming in de kosten van huishoudens voor wonen en zorg. De belastingdienst verstrekt sinds begin vorig jaar al de toeslagen voor de kinderopvang. Deze carrousel van uitbetalingen gaat zich maandelijks herhalen. Hiermee is de belastingdienst dit jaar een van de grote uitkeringsinstanties in Nederland geworden - naast het UWV voor de werknemersverzekeringen en de Sociale Verzekeringsbank voor algemene uitkeringen zoals de AOW en kinderbijslag.

De invoering van de zorg- en huurtoeslagen is een megaoperatie geweest. “Ik ben ontzettend trots op de mensen van de belastingdienst. Ze hebben dag en nacht gewerkt om deze operatie te laten slagen“, zegt Wijn. Niet alles is foutloos gegaan: zo'n 10.000 mensen hebben hun eerste uitbetaling nog niet ontvangen (zie kader). De oorzaken hiervan zijn onduidelijk, maar deze mensen zullen in januari twee keer de maandtoeslag overgeboekt krijgen, verzekert Wijn. Ook de rest van het jaar blijft het spannend. De Toeslagendienst moet te veel betaalde uitkeringen gaan terugvorderen en wijzigingen in inkomens of in de samenstelling van huishoudens zullen zich gedurende het hele jaar blijven voordoen.

In het oude zorgstelsel waren de ziekenfondspremies inkomensafhankelijk en werden ze collectief afgerekend. In het nieuwe stelsel betalen mensen zelf hun zorgpremies en krijgen ze een inkomensafhankelijke toeslag. Dat is een fundamenteel ander uitgangspunt, beklemtoont Wijn. “Het is de omslag van bureaucratisch denken naar vraagdenken. Als het aanbod een geldstroom stuurt, bepaalt de bureaucratie wat er gebeurt. In een geldstroom die uitgaat van de vraag bepaalt de klant. Het toeslagenstelsel legt de macht bij de betaler. Als het de klant niet bevalt, kan hij van verzekeraar wisselen.“ Hij verwacht dat het nieuwe zorgstelsel niet alleen zal leiden tot kostenbeheersing, maar ook tot grotere verscheidenheid van de aangeboden polissen, creativiteit van de aanbieders, ruimte voor nieuwe zorgdiensten, tevredenheid bij de klanten en zelfs grotere arbeidsvreugde bij de werknemers in de gezondheidszorg. Wijn: “We hebben de afgelopen paar maanden al meer creativiteit en groter besef van kostenbeheersing gezien dan ooit het geval is geweest in het oude stelsel van inkomensafhankelijke premies van het ziekenfonds.“

Het optimisme van de staatssecretaris staat haaks op de scepsis van medische beroepsgroepen en oppositiewoordvoerders in het parlement. Wijn laat blijken dat hij zich heeft geërgerd aan de manier waarop politici van de oppositie de burgers hebben bang gemaakt met doemverhalen over de invoering van het nieuwe zorgstelsel. “Ze moeten eens denken aan de effecten die ze met hun uitspraken hebben“, zegt hij. En: “Scoren door mensen angst aan te praten is niet mijn manier van politiek bedrijven.“

Het afgelopen jaar was wél “op de rand van wat we van de belastingdienst konden vragen“, zegt Wijn. Eind vorig jaar oefenden bijna alle partijen in de Tweede Kamer (met uitzondering van CDA en VVD) druk uit op Wijn om ook de uitbetaling van kinder- en ouderkortingen voor mensen met zeer lage inkomens te laten uitvoeren door de belastingdienst. Dit zou een precedent geven: voor het eerst zouden dan mensen die zo'n laag inkomen hebben dat ze geen belastingen betalen, een uitkering van de belastingdienst ontvangen. Wijn gaf geen krimp. Uiteindelijk ging de Kamer morrend akkoord met zijn voorstel om de kindertoeslag pas in 2008 in te voeren. Dus onder verantwoordelijkheid van een nieuw kabinet.

“Als CDA-politicus had ik de kindertoeslag graag uitgevoerd, maar als staatssecretaris van Financiën moest ik vaststellen dat we dit er niet bij konden hebben“, zegt Wijn. Hij ontkent dat met zijn toezegging voor de kindertoeslag in 2008 sprake is van een sluipende invoering van een “negatieve inkomstenbelasting'. Negatieve inkomensbelasting is een links idee voor een gegarandeerd individueel basisinkomen. De toeslagen zijn bedoeld om de draagkracht voor onvermijdbare kosten die huishoudens hebben op het gebied van zorg, wonen en kinderen te ondersteunen.

Dat is, erkent Wijn, een typische CDA-filosofie. De overheid moet geen collectieve inkomens uitkeren, maar mensen die dat nodig hebben ondersteunen op inkomensgebied. En hoewel hij de invoering van het nieuwe zorgstelsel door VVD-minister Hoogervorst roemt als een “unieke prestatie“, noemt hij de invoering van toeslagen zonder aarzeling een CDA-overwinning.