Boef kleedt zich als filmboef

Gangsters imiteren de “werkelijkheid' van de maffiafilm, constateren criminoloog Frank Bovenkerk en journaliste Marian Husken. Marlon Brando, Robert De Niro en Al Pacino als rolmodellen.

Toen Mario Puzo in 1969 zijn meesterwerk The Godfather publiceerde, dacht het lezerspubliek een waarheidsgetrouw beeld voorgeschoteld te krijgen van de georganiseerde misdaad in Italië.

Totdat Puzo in 1972 in de Godfather Papers onthulde dat hij weinig van de maffiawereld afwist en een groot deel van het boek uit zijn duim had gezogen. Een “real honest-to-God gangster' had hij nog nooit ontmoet en zelfs de aanduiding godfather voor de patriarch van de familie bleek in werkelijkheid niet te bestaan.

De verkoopcijfers van het magistrale epos en de bezoekersaantallen van de op het boek gebaseerde Godfather-films hadden er niet onder te lijden. Sterker, met The Godfather legden Puzo en regisseur Francis Ford Coppola de basis voor een nieuwe generatie familiale misdaadfilms, zoals Once upon a time in America (1984), The Untouchables (1987) en Goodfellas (1991).

Niet alleen filmmakers laten zich inspireren door The Godfather, ook criminelen imiteren in uiterlijk en gedrag graag hun favoriete filmgangsters, constateren de Utrechtse criminoloog Frank Bovenkerk en misdaad-journaliste Marian Husken van Vrij Nederland.

In een themanummer van Justitiële Verkenningen over “de verbeelding van misdaad en straf' beschrijven zij hoe Graham “The Munster' Kinniburgh, tot zijn dood in 2003 nummer twee in de Australische boeventoptien, in alles de levensstijl van Don Corleone (Marlon Brando) uit The Godfather nabootste.

Billy “The Texan' Langley, een andere grootheid uit de Melbournse onderwereld, verwees in een interview veelvuldig naar On the Waterfront, waarin Brando eveneens de hoofdrol vertolkt.

Ook andere Australische gangsters zochten hun rolmodel in Hollywood. Alfonse Gangitana (vermoord in 1998) ging door het leven als de plastic godfather en kleedde zich naar de stijl van maffia-filmster Robert De Niro. Toen Nik Radev (vermoord in 2003) in het huwelijk trad, droeg hij dezelfde outfit als Al Pacino in Scarface: een wit kostuum met daaronder een fel rood, wijd openstaand hemd. Tijdens een huiszoeking bij Dino Dibra (vermoord in 1999) trof de politie aan de wand allerlei filmposters: Pulp Fiction, Goodfellas, enzovoort.

Dat met name in Australië veel voorbeelden van kopieergedrag zijn te vinden, is volgens Bovenkerk geen wonder, omdat in dat land de georganiseerde misdaad relatief jong is. “Criminelen hebben een voorbeeld nodig voor hun gedrag. Ze identificeren zich met de sterren uit de maffiafilms.“

Hetzelfde geldt voor Nederland, waar de georganiseerde criminaliteit nog in de kinderschoenen staat. Klaas Bruinsma (vermoord in 1991) zou aanvankelijk een hekel hebben gehad aan het etiket godfather, maar na verloop van tijd ging hij zich steeds meer gedragen als een Nederlandse Don Corleone. Hij smeet met geld, reed in dure auto's, omringde zich met lijfwachten en zakte door in seksclubs.

Net als Al Capone in de jaren twintig zocht hij contact met de media om aan een positieve beeldvorming te werken. Zelfs Bruinsma's dood lijkt direct overgenomen uit een filmscript. Op straat geliquideerd door een tot op de dag van vandaag onbekende opdrachtgever.

Een fascinerend verschijnsel: om over te komen als “echte criminelen' baseren gangsters zich op de gefingeerde werkelijkheid van Hollywood. Bovenkerk: “Werkelijkheid en fictie lopen in elkaar over. Toen ik een paar jaar geleden in Melbourne was, schoot de beruchte crimineel Dominic Gatto, die ter plaatse een bureau voor conflictbemiddeling dreef, een kroegbaas door het hoofd. Daarna belde hij de politie met de mededeling: de man bedreigde mij, ik moest wel. In The Godfather zie je eenzelfde soort taferelen. De werkelijkheid volgt de verbeelding.“

Zoals ook blijkt uit de recente Life-uitgave Mobsters and gangsters, een boek over de georganiseerde misdaad in Amerika: op de omslag staat Sopranos-ster James Gandolfini.

“Justitiële verkenningen', themanummer “de verbeelding van misdaad en straf', Boom Juridische uitgevers (www.bju.nl), 15 €.

    • Willem Pekelder