Ook de gouverneur liet zijn kippen ruimen

De vogelgriep is in Turkije bittere ernst geworden, na de dood van drie kinderen uit één gezin. ,,Natuurlijk zijn we bang.' Maar preventie blijft een zwak punt.

De lol is er vanaf, zegt apotheker Faruk -mer Cebeci. Toen de eerste uitbraak van vogelgriep plaats had in oktober, stelden de mensen in zijn apotheek algemene vragen ('Wat is dit voor ziekte?'), maar tegelijkertijd lachten ze een beetje. Zo van: dat krijg ik toch niet. Nadat vorige week drie kinderen uit één familie aan de ziekte overleden, is de sfeer wel even anders.

Niemand vraagt meer om Tamiflu, het enige medicijn dat nog redelijk effectief is tegen vogelgriep, omdat iedereen weet, aldus de apotheker, dat het nergens in Turkije meer te krijgen is. De mensen stellen nu heel specifieke vragen ('Hoe lang kook ik kip en op welke temperatuur?'). En bovenal: er wordt niet meer geginnegapt. De vogelgriep is bittere ernst geworden.

Verwonderlijk is dat niet. Nadat de drie kinderen in Dogubayazit, een afgelegen stad in Oost-Turkije bij de grens met Iran en Armenië, vorige week overleden dachten optimisten nog even dat het hier om een incident ging, dat, hoe tragisch ook, snel voorbij zou gaan. Maar inmiddels is één ding duidelijk: de vogelgriep is voorlopig niet weg uit Turkije.

Elke dag publiceren de media lijsten van plaatsen waar het virus wordt vermoed of al is aangetroffen. En die lijsten worden steeds langer. Het probleem is al lang niet meer tot Oost-Turkije beperkt. In Ankara worden drie mensen verpleegd met de ziekte en het virus lijkt zelfs aangetroffen in Kusadasi, het vakantieparadijsje aan de Westkust.

Ook Istanbul ontspringt de dans niet. In de wijk Kücükcekmece is een aantal mannen bezig de laatste schapen voor het Offerfeest te slachten. De wijk is onder verscherpt toezicht gesteld nadat er een aantal 'verdachte' dode vogels werd aangetroffen. ,,Natuurlijk zijn we bang”, zegt een oudere man, terwijl de anderen instemmend knikken. ,,Wat dacht jij?' Uit de antwoorden van de mannen blijkt duidelijk dat ook zij van mening zijn dat het virus voorlopig niet weg is uit Turkije. Ze hebben zich echt in de vogelgriep verdiept, weten precies hoe je het krijgt en hoe je bijvoorbeeld kippenvlees moet koken.

Medewerkers van de veterinaire dienst patrouilleren door de wijk en nemen alle vogels in beslag in de hoop zo een barrière tegen het virus op te werpen. Maar deze frontlijn in de oorlog tegen de vogelgriep is poreus. ,,Als je vijf minuten rijdt kom je bij het meer”, zegt de oudere man. Dat meer nu is een geliefde halte voor trekvogels die, ziek of niet, op weg zijn naar zuidelijker sferen. In Istanbul betwijfelt daarom niemand dat, wat de veterinaire dienst ook doet, er in Kücükcekmece nieuwe gevallen van de ziekte zullen opduiken.

Maar de ziekte heeft nergens harder toegeslagen dan op het platteland. Zeliha Gonunal is begin dertig en woont, met haar man en twee jonge kinderen, bij Yozgat in Centraal-Turkije. Haar dorp ligt op een uur rijden van de plek waar onlangs besmette vogels werden aangetroffen. Toen het eerste kind in Dogubayazit overleed, zo vertelt ze per telefoon, stond de hele familie op het punt te gaan eten: de kip smorrelde in de pan.

Maar zo ongerust werd iedereen van het nieuws uit Dogubayazit, dat ze de kip in de vuilnisbak kieperden. De familie is welgesteld maar die avond aten ze simpelweg olijven, kaas en tomaat.

De tragedie in Dogubayazit kwam nog dichter bij Zeliha's leven, toen een meisje van elf overleed. Zeliha's dochter, Lale Nur, is ook elf en het meisje stelde, toen ze het nieuws op televisie zag, een vraag die Zeliha door merg en been sneed: ,,Mama, ga ik nu ook dood?' Geruimd heeft Zeliha haar kippen nog niet, maar ze houdt ze nu wel in een ren, zodat ze niet meer het huis in en uit kunnen. Maar ze weet dat ze verder alleen maar kan hopen dat de ziekte buiten de deur blijft. Pas nog vertelde dochter Lale Nur dat ze, toen ze met een klasgenootje op weg naar school was, een dode vogel vonden. 'Blijf er vanaf', zei Lale Nur, maar het klasgenootje raakte het dode dier toch aan.

Dat is uiteindelijk de kern van de zaak: met trekvogels bij zo ongeveer elk meer in Turkije en een virus dat al in ten minste negentien provincies is aangetroffen, helpt uiteindelijk alleen preventie. En daar ligt de zwakke stee: de band tussen kip en mens is intiem in Turkije en die verbreek je niet zomaar. Op televisie meldde de gouverneur van Istanbul dat ook hij kippen in de achtertuin van zijn ambtswoning hield. Hij had ze laten ruimen, zo was de wijze les die hij zijn stadgenoten voorhield.

Maar de onderliggende boodschap was veel significanter: zelfs de hoogste magistraat van een metropool van meer dan tien miljoen inwoners heeft sterke banden met het platteland en de 'way of life' (waarin kippen zo'n grote rol spelen) die daar gangbaar is. ,,De mensen uit Istanbul gaan continu terug naar hun geboorteplaats”, weet apotheker Faruk -mer Cebeci. ,,En dan komen ze bepakt en beladen weer hier naar toe.' Alleen duidelijke voorlichting kan voorkomen dat het virus de reis mee terug maakt naar de metropool.

Aan die voorlichting is de Turkse regering energiek begonnen. Met beeldende tv-boodschappen, die ook door mensen die niet kunnen lezen en schrijven goed begrepen kunnen worden, ontraden de autoriteiten al te nauw contact tussen mensen en vogels. Maar zal dat een dam tegen de ziekte opwerpen?

Op het Taksim-plein, hartje Istanbul, voeren twee jongens duiven. Eentje pakt een duif vast. ,,Niets aan de hand”, zegt hij, en gooit de duif in de lucht - daar gaat zij, nu nog vliegt ze krachtig, maar niemand weet wat ze wel of niet onder de leden heeft. De jongen lacht, zoals veel Turkse kinderen die met vogels spelen.

    • Bernard Bouwman