Voor D66 spelen andere belangen

D66 zet het conflict in het kabinet over Afghanistan op scherp. Een weg terug is er niet, want voor de partij spelen heel andere belangen mee dan die van CDA en VVD.

Hans van Mierlo. foto Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

den haag, 12 jan. - “D66 is een kleine partij, maar met grote invloed! Een stem op D66 telt daarom drie keer zo zwaar.“ Deze passage staat in de Mega Party Kit Poster, die leden van D66 opgestuurd hebben gekregen van hun partij om uit te leggen waarom de partij in het kabinet met CDA en VVD is gestapt. Wat betreft de crisis rond Afghanistan weet de kleinste regeringspartij haar positie optimaal te gebruiken.

Minister Pechtold (Bestuurlijke Vernieuwing) en Tweede-Kamerlid Bakker zetten deze week de verhoudingen in de coalitie opnieuw onder druk. De twee ministers van D66 blijven het “voornemen' steunen dat het kabinet troepen stuurt naar Afghanistan. De Tweede Kamer moet een besluit nemen, niet het kabinet. De fractie in de Tweede Kamer blijft tegen. Beide sluiten nu nog compromissen uit. Tweede-Kamerlid Bert Bakker loopt in een interview met Elsevier vooruit op een behandeling in de Kamer. Stel, zegt hij, de nu nog weifelende PvdA blijkt voor een missie te zijn. Dan is een meerderheid van de Kamer voor. “Dan hebben we een kabinetsprobleem, want het lijkt me vrij ondenkbaar dat D66 in zo'n kabinet wil blijven.“

Minister Pechtold speelt de kabinetsbrief over de missie naar Afghanistan uit december optimaal uit. Omdat Pechtold en vice-premier Brinkhorst in december een besluit blokkeerden, moest het kabinet een brief naar buiten brengen waarin alleen staat dat het kabinet een “voornemen' heeft om 1.200 militairen naar de gevaarlijke provincie Uruzgan te sturen. Een definitief besluit wordt aan de Tweede Kamer overgelaten, waar de kans groot is dat het voornemen het niet haalt.

Dankzij deze brief kan Pechtold, die tegen een missie is, in het openbaar volhouden dat hij nog geen mening heeft, terwijl hij achter de schermen zoveel mogelijk druk op het kabinet kan uitoefenen.

Premier Balkenende doet er alles aan een nieuwe oplossing te vinden voor de impasse. Deze week sprak hij met de vice-premiers Brinkhorst en Zalm (VVD) over een mogelijk compromis. Morgen praat het gehele kabinet weer over Afghanistan. Balkenendes belang is duidelijk: hij wil het kabinet tot aan de verkiezingen van 2007 laten overleven.

Voor D66, en zeker voor de hoofdrolspelers binnen de partij, spelen veel meer belangen mee. Allereerst is er een gedeeld belang: D66 verliest sterk aan geloofwaardigheid als het “om' gaat, zeker nu de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart er aankomen. De achterban, en zeker de kiezer, kijkt extra kritisch mee nu D66 al enkele keren moest inleveren.

Vooral de bestuurlijke vernieuwing, hét thema van de vorige verkiezingen voor de sociaal-liberalen, is tegengevallen: er komt geen gekozen burgemeester voor 2010, een motie om referenda in te voeren sneuvelde in de Tweede Kamer en premier Balkenende heeft al gezegd niet voor een nieuw kiesstelsel te voelen. Ook op andere typisch sociaal-liberale thema's, zoals de bescherming van de rechtsstaat, heeft D66 moeten slikken.

D66 kan nog heel moeilijk terug

Nu de fractie van D66 in de kwestie-Afghanistan keer op keer “nee is nee“ heeft gezegd, kan zij moeilijk terug.

Dat zou niet aan de achterban uit te leggen zijn, ook op nieuwe kiezers zal dat een slechte uitwerking hebben. En de komende raadsverkiezingen zullen voor D66 vooral nodig zijn om in ieder geval lokaal te overleven. In veel gemeenten kan de partij zomaar uit de raad verdwijnen.

Maar hoewel ze eensgezind optrekken, zijn ook de belangen van de hoofdrolspelers verschillend. Pechtold heeft de afgelopen week gebruikt om zich verder te profileren als nieuwe, informele, partijleider. Tijdens een partijbijeenkomst in Amsterdam begon hij ongevraagd over coalitiemogelijkheden te speculeren. Hij wilde geen voorkeuren uitspreken, maar hij nam alle tijd om de PvdA van Wouter Bos weg te zetten als partij waar slecht zaken mee te doen is. Tegen critici binnen zijn eigen partij zei hij overigens ook dat D66'ers “twijfel en wankelmoedigheid niet vreemd zijn“.

En soms beschouwt de buitenwereld hem al als partijleider, zoals lijsttrekker Marco Pastors van Leefbaar Rotterdam. In een debat met Pechtold in Rotterdam gebruikte Pastors een aantal keer de termen “jouw partij“ en “jouw mensen“. Pechtold heeft overigens nog steeds niet gezegd dat hij lijsttrekker wil worden.

De huidige fractievoorzitter en politiek leider, Boris Dittrich, was de aanstichter van de huidige verwikkelingen. Volkomen onverwacht bracht hij op vrijdagmiddag 16 december naar buiten dat zijn fractie tegen het sturen van troepen naar Afghanistan is. Pechtold reageerde dat weekend verbaasd, omdat het kabinet er nog lang niet uit was. Maar sindsdien is het stil geworden rondom Dittrich. Deze week zat hij op de Nederlandse Antillen.

En hoewel hij veelvuldig met Bakker en Pechtold heeft gebeld, speelt het spel zich deze dagen vrijwel volledig buiten Dittrich af. Vanavond zal hij naar verwachting weer van zich laten horen, op een partijavond in Utrecht. Algemeen wordt aangenomen dat ook hij in is voor een nieuw lijsttrekkerschap, zeker nu Dittrich begonnen is aan een hervorming van de partijideologie. Niet zijn vervanger, vice-fractievoorzitter Lousewies van der Laan, maar portefeuillehouder Bakker voerde de afgelopen dagen het woord.

Minister Brinkhorst (Economische Zaken) heeft, anders dan Pechtold, een ingewikkeld belang. Hij heeft als vice-premier een morele plicht om zoveel mogelijk loyaal te blijven aan het kabinet. Bovendien zou hij zich bewust zijn van de problemen met internationale partners als Nederland de missie afblaast. Daar komt bij dat hij weliswaar tegen een missie is, maar bereid is over compromissen te praten. Hij werd echter zondag overruled door Pechtold. Die zei: “Er wordt gesuggereerd dat de ministers Brinkhorst en Pechtold deze week maar “om' moeten. Nou, nee dus.“

Vanavond zullen de D66-hoofdrolspelers nog over mogelijke oplossingen praten. Een kabinetscrisis is voor geen van hen uitgesloten. Zij volgen vooral een andere zin van de Mega Party Kit Poster “Een coalitie is een verstandshuwelijk, een middel om zoveel mogelijk te bereiken van wat wij onze kiezers hebben beloofd.“