Voor Bush is het belangrijkste dat Merkel geen Schröder is

Angela Merkel brengt voor het eerst in haar functie van Duitse bondskanselier een bezoek aan de VS. Zij wil de relatie verbeteren, maar zoals in de jaren '80 zal het nooit meer worden.

Berlijn/Washington, 12 Jan. - De Amerikaanse president krijgt vrijdag een Duitse dame te lunchen die zich als fan van de Verenigde Staten profileert, maar die niet van plan is aan de leiband te lopen van de Amerikaanse regering. Angela Merkel is uit op een goede werkrelatie met het Witte Huis, maar gaat meningsverschillen niet uit de weg. Voorafgaand aan haar kennismakingsbezoek raakte ze haar gastheer op een gevoelig punt. Guantánamo Bay, zei Merkel, moet dicht.

Europese leiders die hun komst met dergelijke eisen aankondigen worden doorgaans niet erg gewaardeerd door de regering-Bush. Maar feit is dat ook in Washington gedacht wordt aan sluiting van de gevangenis voor vermeende terroristen - al was het maar uit overwegingen van public relations. Bovendien formuleerde Merkel behoedzaam: Guantánamo Bay kan op termijn niet blijven bestaan.

Angela Merkel heeft voor George W. Bush één belangrijke eigenschap: zij is Gerhard Schröder niet. De president, die hecht aan goede persoonlijke verhoudingen, had een onverholen hekel aan Merkels voorganger. Democraten koesteren zo mogelijk nog warmere gevoelens voor Merkel. Haar uitverkiezing als eerste vrouwelijke regeringsleider van het moderne Duitsland kreeg in de VS veel aandacht: het voedt het vooruitzicht van een kandidatuur van Hillary Clinton, die in 2008 de eerste vrouw kan worden met een kans op het presidentschap in de VS.

Eigenlijk kan er tussen Bush en Merkel vrijdag niet veel mis gaan. Merkel, opgegroeid in de socialistische dictatuur van de DDR, praat graag over vrijheid. “Laat ons meer vrijheid riskeren!“, riep ze in haar regeringsverklaring. Merkel ziet de VS uitdrukkelijk als een bondgenoot van Duitsland met een lange staat van dienst. Tussen Duitsland en Amerika is, zei ze deze week, sprake van “vriendschap“, met het Rusland van president Poetin onderhoudt Duitsland eerder een “strategisch partnerschap“. Merkel wil zich sterk maken voor een slagvaardig Europa, maar schreef in haar verkiezingsprogramma: “Europese identiteit en zelfbewustzijn zijn niet gebaat bij afscherming van de VS. We willen de transatlantische samenwerking nieuw leven inblazen.“

Merkel heeft keer op keer duidelijk gemaakt dat ze een ander beleid propageert dan Schröder. Ze moet niets hebben van een al te innige omhelzing van Frankrijk, laat staan van een as Parijs-Berlijn-Moskou die zichzelf ziet als de politieke en ideologische tegenpool van Washington. Ze wil de relatie met de VS zuiveren van de schroeilucht die de confrontatie tussen Schröder en Bush over de oorlog in Irak heeft achtergelaten.

Haar voornemens passen fraai in de vernieuwde opstelling van de Amerikaanse regering. Deze neigt in haar tweede ambtstermijn meer naar internationalisme in de buitenlandse politiek. Overleg en samenwerking worden hoger aangeslagen dan voorheen. Maar het is een fragiel evenwicht. Toen minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice, op bezoek in Europa, vorige maand confidenties over CIA-operaties met Merkel uitwisselde, was de Amerikaanse regering ontstemd dat de kanselier de geheimen prompt openbaarde. Het werd in de VS vergoelijkt door Merkels onervarenheid.

De verhouding tussen Duitsland en de VS zal vermoedelijk nooit meer zo innig worden als eind jaren tachtig. Aan de vooravond van de val van Muur was alle aandacht gericht op Europa en Duitsland. Merkels partijgenoot Helmut Kohl en Bush' vader smeedden in die dagen een hechte persoonlijke band. Sindsdien heeft de strijd tegen het internationale terrorisme de plaats ingenomen van het Oost-West conflict, zijn Europa en de VS uit elkaar gedreven en domineren meningsverschillen. Merkel kan de klok niet terugdraaien, maar ze wil wel af van de verzengende polemiek van de afgelopen jaren.

Haar behoedzame kritiek over de uitwassen van de oorlog tegen het terrorisme is, stellen Duitse analisten, mede ingegeven door het streven haar imago van onderdanigheid aan de VS kwijt te raken. De Duitse bevolking was tegen de oorlog in Irak en steunde de koers van kanselier Schröder. Merkel vloog op het hoogtepunt van het Duits-Amerikaanse conflict naar Washington om steun aan de Amerikaans regering te betuigen. Ook al verklaarde Merkel destijds dat ook zij geen Duitse troepen in Irak wilde zien, in Duitsland viel haar visite slecht. In een carnavalsoptocht was een pop van Merkel te zien met het hoofd in het achterwerk van een yankee.

Vrijdag wil Merkel in Washington uitvoerig kennismaken met president Bush, die ze pas één keer heeft ontmoet, in de marge van het onderkoelde bezoek van de Amerikaanse president aan Mainz, in februari vorig jaar. Op de agenda staat de toestand in de wereld, een rondgang langs actuele brandhaarden zoals Iran. In de kanselarij hopen ze dat het bezoek de basis zal leggen voor een soepel en intensief contact. “Zodat ze elkaar snel kunnen bellen of sms'en.“ Tekenend is dat de kanselarij het Witte Huis vooraf informeerde over Merkels kritische opmerking over Guantánamo Bay.

Amerikanen accepteren openlijke bedenkingen over Guantánamo Bay, maar ze vragen wel iets terug. Het ongeduld groeit over Europese bondgenoten die de mond vol hebben van mensenrechten maar geen risico's in de mondiale oorlog tegen terreur willen nemen. Voor de Amerikaanse regering is die oorlog even reëel als noodzakelijk. Over Duitsland hebben de VS gezien de grote presentie in Afghanistan vooralsnog geen klachten. Maar verwacht wordt, aldus een diplomaat in Washington, dat Bush de goede relatie met Merkel wil gebruiken om de komende jaren ook van Duitsland meer - riskante - inspanningen te vragen.

    • Michel Kerres Tom Jan Meeus