Oorverdovend stil na het referendum

EU-voorzitter Oostenrijk probeert de Europese Grondwet te redden. Maar volgens Nederland is de constitutie “dood'. Intussen probeert de Kamer het vertrouwen te herwinnen. “Europa moet een dagelijks debat worden.“

An electronic speaker corner is seen between the federal chancellor's building and the Hofburg castle in Vienna, 09 January 2006, for people to send mails with their thoughts to the Austrian government which will hold the EU presidency for the next six month. Austria promised Monday to inject momentum into the European Union during its six-month presidency, and insisted the bloc's first constitution was not dead despite its stinging rejection by French and Dutch voters. AFP PHOTO/DIETER NAGL Via een “elektronische speaker's corner' in het hart van Wenen wil de EU-voorzitter beter communiceren met de burger. AFP

“Het is onvoorstelbaar dat er nog een politicus in Nederland zal proberen de Europese Grondwet geaccepteerd te krijgen. Dat is politieke zelfmoord“, zegt Willem Bos van het Comité Grondwet Nee. “De Grondwet kan onmogelijk via de achterdeur weer naar binnen worden gehaald“, meent columnist en biochemicus Ronald Plasterk. “Waar blijft het beloofde debat over Europa?“, vraagt Rob Riemen van de intellectuele en culturele denktank Nexus zich af. Dat is volgens Riemen belangrijker dan de Grondwet.

Sinds Oostenrijk op 1 januari voor een halfjaar voorzitter van de Europese Commissie is geworden, probeert menig politicus in Wenen, Berlijn en Parijs de Europese Grondwet nieuw leven in te blazen. Vooral de dertien Europese Unielanden die de Grondwet hebben geratificeerd, zoals Duitsland, willen aan de tekst vasthouden. De Grondwet belooft zelfs een splijtzwam te worden tussen Berlijn en Parijs, omdat Frankrijk meent dat het document niet te redden is. Dat is ook de heersende mening in Nederland, van voor- én tegenstanders.

“Een voorstel om de Grondwet stiekem uit de kast te halen gaat het de komende twee jaar niet halen“, zegt Plasterk, die zich tijdens de campagne voor het referendum op 1 juni vorig jaar (“Europa wordt de baas') tot boegbeeld van het “nee' ontwikkelde. “Laten we eindelijk eens over de inhoud discussiëren. Is het niet nodig dat de EU zich met het Nederlandse omroepbestel bemoeit of met de woningbouwcorporaties, zoals Commissaris Kroes doet. Daarover moet het debat gaan“, vindt Plasterk.

Nadat 61,6 procent van de Nederlanders de Grondwet had verworpen, ging er een lichte schok door politiek Den Haag. “Het is een niet mis te verstaan signaal“, zei premier Balkenende. “We moeten de burgers betrekken bij het Europa van de toekomst.“ Margot Wallström, Europees Commissaris voor communicatie, lanceerde in Brussel Plan D. De D van democratie, dialoog en debat. Wallström (zie interview hieronder) wilde vooral luisteren, naar de burgers, maatschappelijke organisaties en nationale parlementen in alle 25 lidstaten. In april wil ze eerste conclusies trekken uit het debat.

Maar welk debat? Het is stil in Nederland. “Oorverdovend stil“, stelde een bezoeker verontwaardigd vast tijdens een Europa-discussie in Eindhoven, georganiseerd door het Academisch Genootschap. Een druk bezochte bijeenkomst. Anti-Europa zijn Nederlanders beslist niet, blijkt uit onderzoek.

“Waarom gaat de politiek het debat niet aan?“, vroeg de Eindhovenaar zich af, een ja-stemmer. Moest Europese Unie nog groter worden, en wat zou de positie van Europa in de wereld zou moeten zijn? “Waar blijft de discussie met de burgers, die premier Balkenende in het vooruitzicht had gesteld?“, vraagt ook Bos van Comité Grondwet Nee zich af. De Brede Maatschappelijke Discussie, die regering en parlement na het “nee' hadden beloofd, is afgeblazen.

Maar de “oorverdovende stilte' zal het vertrouwen van de burger niet vergroten, niet in de politiek en niet in Europa. “Juist herstel van dit vertrouwen is noodzakelijk“, schreef de Raad van State afgelopen herfst in een advies aan de regering naar aanleiding van de uitslag. De grote onwetendheid bij Nederlanders over Europa vindt de raad verontrustend. De burger moet juist kans krijgen beter over Europa geïnformeerd te raken, zodat hij begrijpt waarom de EU een redding is en geen bedreiging. Het onderwijs heeft een taak, maar ook de politiek moet zich meer op Europa profileren. Zo moet de premier een groter stempel op de Europapolitiek drukken, het parlement moet veel eerder controle uitoefenen op Europese besluitvorming en Europese onderwerpen moeten op de vaste agenda van de Tweede Kamer worden gezet. En de politiek moet burgers meer bij “Europa' betrekken.

“De voorstellen van de Raad van State moeten we omhelzen“, zegt VVD-fractieleider Jozias van Aartsen in zijn werkkamer op het Binnenhof. “Europa moet een dagelijks debat worden, over luchtkwaliteit, over de hypotheekrente die Brussel ter discussie stelt, over immigratie.“ Dat doen wij als parlement te weinig. “En we gaan eindelijk toetsen wanneer een Europese maatregel nodig is en wanneer iets beter nationaal beslist kan worden“, zegt Maxime Verhagen, CDA-fractieleider.

Ook moet de Tweede Kamer veel eerder achterhalen wat voor Nederland relevante thema's zijn in Brussel. “Waarom organiseren we als fractie geen hoorzittingen met maatschappelijke organisaties zodat burgers werkelijk bij het debat worden betrokken“, zegt Verhagen. De PvdA probeert intussen het vertrouwen bij haar eurosceptische achterban te herstellen. De partij, die voor de Grondwet stemde, stelt zelfs het principe van de interne markt ter discussie in een notitie over de nieuwe Europakoers. “Als de marktfilosofie van de EU het middenveld in Nederland onderuit haalt, zoals bij de woningscorporaties, gooien we grote sociale verworvenheden weg“, zegt Kamerlid Adri Duivesteijn, een van de opstellers van het discussiestuk “Europa: Vertrouwen herwinnen'. Na een emotioneel debat hierover tussen critici en Europagangers is het stilgeworden. “De hele partij is van Europa niet ondersteboven“, zegt Duivesteijn. “Maar de discussie wordt op lokaal niveau voortgezet. Hoe ver moet de liberalisering in Europa gaan? Daarover moeten we dringend praten.“

Goede voornemens, die wachten op uitvoering. Vanaf 15 januari, als de Kamer terug is van reces, kan daarmee worden begonnen. Riemen hoopt dat het “nee' een wake up call was voor Nederland. “Willen we nog Europeaan zijn en wat gaan we daar aan doen“, is voor de Nexus-directeur de vraag. Zelf gaat hij door met de debatten over de toekomst van Europa, die hij vorig jaar voor Balkenende organiseerde. Eind deze maand in Salzburg brengt Riemen, op verzoek van de Oostenrijkse premier, Europese intellectuelen, schrijvers en politici bijeen.

“Voor de Nederlandse regering is de Europese Grondwet dood“, verzekerde minister Ben Bot van Buitenlandse Zaken gisteren zijn Oostenrijkse collega Ursula Plassnik. De Oostenrijkers zijn momenteel voorzitter van de EU en kwamen in Den Haag poolshoogte nemen. Maar kanselier Wolfgang Schüssel hoopt stiekem in Salzburg een “Sound of Europe' te componeren die Europeanen wel aanspreekt.

    • Michèle de Waard